Emir Kusturica – reditelj, muzičar, pisac

Emir Kusturica (Sarajevo, 24. novembar 1954) srpski i jugoslovenski filmski reditelj.

Za svoje kratke filmove nagrađivan je još u srednjoj školi. Filmsku režiju završio je na Filmskoj akademiji u Pragu (FAMU). Dvostruki je dobitnik Zlatne palme filmskog festivala u Kanu, za filmove Otac na službenom putu i Podzemlje. Nosilac je „ordena Viteza reda umjetnosti i književnosti“. Nacionalni ambasador UNICEF-a u Srbiji postao je 8. septembra 2007, zajedno sa Anom Ivanović, Aleksandrom Đorđevićem i Jelenom Janković.

U grupi „Zabranjeno pušenje“ jedno vrijeme je svirao bas-gitaru, kao gitarista zajedno nastupao kao član grupe „Emir Kusturica & the No Smoking Orchestra“. Bavi se i pisanjem. Godine 2010. izdata je njegova autobiografija pod nazivom „Smrt je neprovjerena glasina“, a 2013. izašla je njegova druga knjiga „Sto jada“.

Osnivač je i direktor filmskog i muzičkog festivala Kustendorf, koji se svake godine organizuje u etno-selu Drvengrad na brdu Mećavnik kod Mokre Gore. Kusturica je idejni tvorac Andrićgrada posvećenog nobelovcu Ivi Andriću, svojevrsnog kulturnog centra i vrste etno-sela, koji se nalazi na lokaciji Ušće na samom ušću rijeka Drine i Rzava u Višegradu.

Biografija

Rani period

Rođen je u porodici Murata Kusturice (novinara zaposlenog u sekretarijatu informisanja SR BiH) i Senke Numankadić (sekretar suda) odrastao je kao jedino dete u porodici sekularnih muslimana u blizini Sarajeva, u naselju Gorica.

Njegov studentski film, „Gernika“ snimljen prema noveli Antonija Isakovića, pobijedio je na Festivalu studentskog filma u Karlovim Varima. Tokom studija režirao je i dva kratka filma: „Jedan dio istine“ i „Jesen“.

Po završetku studija 1978. godine Kusturica se vraća u Jugoslaviju gdje započinje profesionalnu karijeru na Televiziji Sarajevo. Njegov prvi film „Nevjeste dolaze“, izazvao je dosta kontroverzi, a potom bio i zabranjen zbog „eksplicitnog bavljenja seksualnim tabuima“. Sa narednim televizijskim filmom Bife Titanik zasnovanom na priči nobelovca Ive Andrića, je osvojio nagradu za režiju na nacionalnom Televizijskom festivalu u Portorožu.

U dugometražnoj igranoj produkciji debitovao je filmom „Sjećaš li se Doli Bel“, nastalom po scenariju Abdulaha Sidrana, 1981. godine. Za ovaj film nagrađen je Srebrnim lavom na Filmskom festivalu u Veneciji za najbolji debitantski film i nagradama FIPRESCI, AGIS i CIDLAC na Festivalu jugoslovenskog igranog filma u Puli 1981. godine.

Sljedeći film „Otac na službenom putu“ (1985.), sa istim scenaristom, donosi mu Zlatnu palmu na Filmskom festivalu u Kanu i nominaciju za nagradu Američke filmske akademije „Oskar“ za najbolji film sa neengleskog govornog područja. Nagrađivan je i na jugoslovenskim festivalima: na Festivalu jugoslovenskog igranog filma u Puli, nagrađen je Zlatnom arenom za režiju i nagradom Jelen (1985) a međunarodna kritika dodelila mu je Gran pri za najbolji film 1985.

Film „Dom za vješanje“ je sniman u Makedoniji, a pred kraj snimanja češki reditelj Miloš Forman ga je pozvao da ga zamijeni na Univerzitetu „Kolumbija“ u SAD, gde je film završen. Godine 1989. ponovo je na Filmskom festivalu u Kanu, nagrađen za režiju i specijalnom nagradom Roberto Roselini. Povodom dodjele Zlatne palme za taj film je izjavio:
„ Napio sam se, bilo je teško pogoditi hotel, sobu pogotovo. Predosjećam da je „Dom“ vrlo blizu „Oskara“. ”

Bio je koscenarista filma „Strategija švrake“ (1987), koji je režirao Zlatko Lavanić. Kusturica je predavao režiju na Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu od 1981. do 1988.

1990e

Po odlasku iz BiH predaje na Univerzitetu „Kolumbija“ u Njujorku. Jedan od njegovih američkih studenata, Dejvid Etkins, pokazao mu je scenario iz kojeg je nastao Kusturičin prvi film na engleskom jeziku, Arizona Dream (San o Arizoni) (1993), sa Fej Danavej, Džoni Depom i Džeri Luisom u glavnim ulogama. Film je nagrađen Srebrnim medvedom i Posebnom nagradom žirija na Filmskom festivalu u Berlinu 1993. godine.

Godine 1993. je prvi put bio član žirija na Kanskom festivalu, a 1999. je bio predsjednik žirija na Venecijanskom filmskom festivalu.

Naredni film „Podzemlje“ (engl. Underground) iz 1995. donio mu je drugu Zlatnu palmu na Filmskom festivalu u Kanu.

Godine 1998. na Venecijanskom filmskom festivalu dobio je Srebrnog lava za najbolju režiju filmom Crna mačka, beli mačor. Muziku za film su radili Nenad Janković i Dejan Sparavalo.

2000e

Prvi njegov film objavljen u 21. vijeku je bio Super 8 Stories, dokumentarni film koji govori o bendu Emir Kusturica & The No Smoking Orcherstra. Nakon tog ostvarenja, 2004. godine, u bioskopima se pojavio film Život je čudo, najskuplji film srpske produkcije. Za potrebe snimanja ovog filma, čiji je radni naziv bio Gladno srce, izgrađen je Drvengrad. Godine 2005. bio je predsednik žirija Kanskog filmskog festivala.

U pariskoj operi Bastilja 26. juna 2007. prvi put je izvedena njegova pank-opera Vrijeme Cigana, po motivima filma Dom za vešanje. Iste te godine dodijeljen mu je Orden viteza reda umjetnosti i književnosti, najviše francusko priznanje u oblasti kulture, režirao je i spot za naslovnu pjesmu albuma francuskog muzičara Manua Čaoa — Rainin’ In Paradize, a i film Zavet koji je režirao, premijerno je prikazan na Kanskom filmskom festivalu.

Nakon Zaveta 2008. godine pojavio se film Maradona, — dokumentarac o Dijegu Armandu Maradoni.

Mjeseca septembra 2009. u francuskim bioskopima počelo je prikazivanje filma „Afera Fervel” u kojem Kusturica glumi poručnika KGB-a.

24. decembra 2011. Kusturica je izabran za novog predsjednika Skijaškog saveza Srbije.

2010e

U filmu Pelikan režisera Olivija Orlea glumio je glavnog junaka.

Film Na mliječnom putu je svjetsku premijeru imao 9. septembra 2016. godine na 73. Međunarodnom filmskom festivalu u Veneciji, dok je u Srbiji premijerno prikazan 16. januara 2017. godine na 10. Kustendorfu. U filmu pored samog reditelja Emira Kusturice glavne uloge tumače i slavna italijanska glumica Monika Beluči i srpska glumica Sloboda Mićalović.

Karakteristike

Kao reditelj Kusturica je uspio da izgradi veoma ličan rediteljski i filmski rukopis. Njegovi filmovi se po pravilu odlikuju umetanjem nadrealističkih momenata kojima se prekida narativni tok ili se označava naročit trenutak radnje. U poznijoj filmografiji, Kusturica je promijenio do tada vrlo prepoznatljivu sivu gamu (kao ekvivalent tematici filmova) okrećući se otvorenim i živim bojama, i dinamičnijim kadrovima.

S obzirom da se školovao u Pragu (tadašnja Čehoslovačka), pod uticajem tamošnjeg filma šezdesetih godina, zainteresovan za tematiku istorijskih retrospekcija u kojima se revalorizacija pojedinih datuma ili vremenskih perioda javlja kao pozadina neorealističnog tumačenja intimističkih porodičnih priča.

U većini njegovih filmova postoje scene vješanja, igranja fudbala, vjenčanja, filma u filmu, kao i česte uloge Roma.

Drvengrad

Za potrebe filma Život je čudo izgrađen je Drvengrad, koji je po ideji Kusturice, treba da predstavlja način života borbe protiv globalizma i kapitalizma. Pod imenom Kusterndorf (nem. Küstendorf) na predlog književnika Petera Handkea, grad postaje poznat u svijetu, kao središte umjetnosti, planiranim filmskim festivalom, proizvodnjom voćnih sokova i drugih bio proizvoda.

Kusturica je dobitnik evropske nagrade za arhitekturu Filip Rotije 2005. godine zbog Drvengrada. Nagrada, koju tradicionalno svake treće godine dodeljuje „Fondacija za arhitekturu” iz Brisela, jedno je od najcjenjenijih belgijskih i evropskih odličja u oblasti arhitektonske kulture. U obrazloženju žirija ističe se da Kusturičin projekat:

… koristi izvornu arhitekturu svog podneblja kao faktor pacifikacije, izvor zadovoljstva i podstrek za razvoj ekonomsko-turističkih potencijala čitavog regiona…

U jednom intervju za NIN na pitanje o svojoj pripadnosti i Drvengradu reditelj kaže:

… Pošto ja ne vjerujem u demokratiju, onda u šali volim da kažem u sebi – ako već imam svoj grad, onda mogu da biram građane… Nigdje se ja više ne osjećam kod kuće. Ne znam na koliko mjesta ja već i živim…

Dana 14. januara 2008. reditelj je u Drvengradu osnovao je Međunarodni filmski i muzički festival Kustendorf. Od tada do danas festival se održava svake godine, a osim redovnih učesnika kao specijalni gosti su se pojavili reditelji Nikita Mihalkov (2008), Džim Džarmuš (2009) Džoni Dep (2010) itd.

Politika

Emir Kusturica je često kritikovao bivšeg američkog predsjednika Džordža V. Buša i bivšeg britanskog premijera Tonija Blera, govoreći da je Radovan Karadžić za njih dvojicu početnik. Na dodjeli nagrade u Maroku, nakon burnog aplauza obratio se publici:
„ Kada bih ja bio Toni Bler onda bih u svoju vojnu strategiju uveo da je aplauz oružje za masovnu destrukciju i da je aplauz koji ste mi vi uputili upravo suprotno od svega onoga što je Toni Bler tražio u Iraku. ”

Takođe je kritikovan kako se nije usprotivio opsadi Sarajeva tokom građanskog rata u Bosni i Hercegovini, na šta je on odgovorio tekstom 24. aprila 1992. u francuskom časopisu Le Mond (franc. Le Monde) pod nazivom Evropo, moj grad gori!

Muzika

Kusturica je u periodu od 1986. do 1988. svirao bas-gitaru u grupi Zabranjeno pušenje iz Sarajeva, gdje je i živio. Kada je počeo raspad Jugoslavije 1991. godine grupa je prestala s radom. Neki od članova tadašnje postavke otišli su izvan BiH, a oni koji su ostali nastavili su sa radom u grupi pod istim imenom i snimili su nekoliko novih albuma. Nele Karajlić je sa violinistom Dejanom Sparavalom osnovao novu grupu, a nakon Kusturičinog priključenja njihov sastav je nazvan „Emir Kusturica & the No Smoking Orchestra“.

Članovi grupe su 1998. godine komponovali muziku za film Crna mačka, beli mačor, a neki od njih su se pojavili u Kusturičinim filmovima: bubnjar Stribor Kusturica u filmovima Zavet i Život je čudo, vokal Nenad Janković u Život je čudo, gitarista Ivica Maksimović u Zavetu.

Kompozitor Zoran Simjanović komponovao je muziku za Kusturičina prva dva dugometražna filma: Sjećaš li se Doli Bel? i Otac na službenom putu, a Goran Bregović za Dom za vešanje, Arizona Dream zajedno sa Igijem Popom i Podzemlje.

Privatni život

Đurđevdana 2005. Kusturica je kršten u Srpskoj pravoslavnoj crkvi kao Nemanja Kusturica u manastiru Savina, u blizini Herceg Novog. Kasnije je o svom porijeklu govorio: „Moj otac je bio ateista i uvijek se deklarisao kao Srbin. Dobro, možda smo mi bili Muslimani 250 godina, ali smo bili pravoslavci prije toga i duboko u sebi uvijek bili Srbi, vjera to ne može promijeniti. Mi smo postali Muslimani samo da bi preživjeli Turke.” U intervjuu za bosanskohercegovačku televiziju OBN 2009. godine rekao je da je gledajući knjige utvrdio da je njegova porodica u stvari bila srpska, te da mu je vrlo važno kad umre da se zna ko je bio.

Na parlamentarnim izborima 2007. godine dao je indirektnu podršku premijeru Vojislavu Koštunici i njegovoj Demokratskoj stranci Srbije. Iste godine podržao je srpsku kampanju Solidarnost – Kosovo je Srbija, kampanju protiv nezavisnosti Kosova i Metohije.

Ima srpsko, francusko, a po rođenju, i bosanskohercegovačko državljanstvo kojega se nikada nije odrekao.

Oženjen je Majom Kusturicom, sa kojom ima sina Stribora i kćerku Dunju.

Filmografija

Filmovi koje je režirao Emir Kusturica

God. Naziv Žanr Nagrada

1978 Gernika Studentski filmski festival u Karlovim Varima – najbolji kratki film
1978 Nevjeste dolaze
1980 Bife Titanik
1981 Sjećaš li se Doli Bel Srebrni lav
1985 Otac na službenom putu „Zlatna palma“
1988 Dom za vješanje Najbolja režija na kanskom filmskom festivalu
1993 Arizona Dream „Srebrni medved“
1995 Podzemlje „Zlatna palma“
1998 Crna mačka beli mačor „Srebrni lav“
2001 Priče super osmice „Zlatni kentaur“
2004 Život je čudo
2007 Zavet
2008 Maradona Kanski filmski festival
2011. Sedam prijatelja Panča Vilje i žena sa šest prstiju
2014. Razgovori sa bogovima
2016. Na mlečnom putu

Glumac

Filmografija glumca Emira Kusturice

God. Naziv Uloga

1970.e

1972. Valter brani Sarajevo Omladinac
1974. Valter brani Sarajevo (TV serija) Omladinac
1978. Nevjeste dolaze

1980.e

1981. Ti si to (TV)
1982. 13. jul Italijanski oficir
1988 Vizantija
1988. Dom za vješanje klijent u baru u Milanu

1990.e

1993. Arizona Dream Čovjek u baru
1995. Podzemlje Švercer oružja

2000.e

2000. La veuve de Saint-Pierre
2002. The Good Thief
2003. Jagoda u supermarketu General
2006. Viaggio segreto
2007. Brat Čomski
2009. Alice au pays s'émerveille
2009. L'affaire Farewell Grigorjev

2010.e

2011. Pelikan (Nicostratos le pélican) Demosfen Kuzmanovič
2012. Sedam dana u Havani (šp. 7 días en La Habana)
2012. Vir Bogdanov otac
2013. Žrtveni jarac (The Scapegoat) Stojil
2016. Na mlečnom putu Kosta

Priznanja

1981. — Zlatni lav na Venecijanskom filmskom festivalu za „Sjećaš li se Doli Bel?“
1982. — Nagrada kritike na filmskom festivalu u Sao Paolu za „Sjećaš li se Doli Bel?“
1985. — Zlatna palma za „Otac na službenom putu“
Dobitnik je nagrade AVNOJ-a za 1989. godinu.
1989. — Najbolji režiser na Kanskom filmskom festivalu za „Dom za vješanje“
1993. — Srebrni medved na Berlinaleu za „Arizona Dream“
1994. — Nagrada publike na filmskom festivalu u Varšavi za „Arizona Dream“
1995. — Zlatna palma za „Podzemlje“
1996. — Najbolji film na stranom jeziku na festivalu Prix Lumières za „Podzemlje“
1997. — Najbolji film na stranom jeziku na festivalu Boston Society of Film Critics za „Podzemlje“
1997. — Najbolji film na stranom jeziku na festivalu Kinema Junpo Awards u Tokiju za „Podzemlje“
1998. — Srebrni medved za najboljeg režisera u Veneciji za „Crna mačka, beli mačor“
2001. — nagrada za najbolji dokumentarac na Međunarodnom filmskom festivalu u Čikagu za „Super 8 Stories“
2004. — Nagrada National Education u Kanu za „Život je čudo“
septembra 2004. godine je postao počasni građanin Užica, ali se tog statusa odrekao septembra 2008. nakon incidenta koji se desio na skupu u Kremni kada su mještani protestovali zbog proširenja parka prirode. Na tom skupu Kusturici je bilo prijećeno fizičkim obračunom i poručeno mu da „ide u Istanbul i Novi Pazar”.
2005. — Nagrada Cezar za film „Život je čudo“
2005. — Najbolji balkanski film na filmskom festivalu u Sofiji za „Život je čudo“
2005. nagrada Filip Rotije za evropsku arhitekturu Drvengrad.
marta 2009. je postao počasni građanin Gvadalahare primivši ključeve grada.
21. novembra 2009. primio nagradu „Gran premio Torino“ Međunarodnog filmskog festivala u Torinu.
7. decembra 2009. na međunarodnom filmskom festivalu u marokanskom gradu Marakešu, koji se održava pod pokroviteljstvom njegovog kraljevskog visočanstva kralja Mohameda VI, Emiru Kusturici je priređena retrospektiva svih igranih filmova i uručena nagrada za životno delo.
21. januara 2010. Patrijarh moskovski i cele Rusije Kiril uručio mu je nagradu Međunarodnog fonda pravoslavnih naroda za 2009. godinu. Kusturica je dobio nagradu zajedno sa ruskim predsednikom Dmitrijem Medvedevom, a u konkurenciji je bio i glumac Tom Henks, pripadnik Grčke pravoslavne crkve od 1988.
14. maja 2011. Ministar za kulturu Republike Francuske Frederik Miteran uručio mu je orden viteza Legije časti.
Patrijarh srpski Irinej ga je 12. maja 2012. u Mrkonjićima odlikovao Ordenom Svetog Save prvog stepena, „za nesebičnu brigu i predstavljanje srpskog naroda i pravoslavlja u svijetu“.
U maju 2016. godine dobio je orden Svetog despota Stefana Lazarevića od Srpske pravoslavne crkve.
2016. — Orden družbe (u prevodu Orden prijateljstva), za izuzetan doprinos u učvršćivanju prijateljstva između naroda, za popularizaciju ruskog jezika i kulture u inostranstvu, ukazom predsednika Vladimira Putina.
2017. — Nosilac ordena Italijanske zvezde, koje dodjeljuje predsednik Republike Italije.

 

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *