Eugene Ionesco – „Ništa nije komično, sve je tragično. Ništa nije tragično, sve je komično”.

Eugène Ionesco, rođen kao Eugen Ionescu (Slatina, novembar 1909. – Pariz, 28. mart 1994.), je francusko-rumunski književnik i dramatičar, te jedan od glavnih predstavnika Teatra apsurda. Iznad ismijavanja najbanalnijih situacija, Ionescove drame opisuju na realan način samoću ljudi i beznačajnost egzistencije pojedinca.

Biografija

Ionesco je rođen 26. novembra 1909. u rumunskom gradu Slatini. Otac mu je bio Rumun, a majka Francuskinja grčko-rumunskog porijekla. Otac mu je bio pravoslavne vjere. Njegova baka sa majčine strane bila je grčkopravoslavne vjere, no preobratila se u religiju svojeg supruga, protestantizam, pa je i Ionescova majka odgojena kao protestantkinja. Sam Ionesco kršten je kao rumunski pravoslavac. Mnogi izvori navode njegov datum rođenja kao 1912., no to je greška nastala iz Ionescove vlastite taštine, jer je , htio da mu se godina rođenja podudara s godinom smrti njegova književnog idola, Iona Luce Caragialea. Ionesco se 1911. seli u Francusku gdje ostaje sve do 1922. kada se vraća u rodnu Rumuniju. Njegovi roditelji rastavili su se za vrijeme boravka u Francuskoj, 1916. Po povratku u Rumuniju, morao je ponovo učiti rumunski jezik kako bi mogao normalno pratiti predavanja tokom školovanja u Bukureštu. Nakon srednje škole, 1928. počinje studije francuske književnosti na univerzitetu u Bukureštu. Na univerzitetu je diplomirao 1933. Za vrijeme studija upoznao se sa Emilom Cioranom i Mirceom Eliadeom te su njih troje postali doživotni prijatelji.

Ionesco se 1936. oženio sa Rodicom Burileanu (1910. – 2004.). Brak im je donio jednu kći za koju je Ionesco napisao mnogo nekonvencionalnih priča za djecu. Dobivši stipendiju 1938., bježi pred rumunskim fašizmom natrag u Francusku gdje je završio svoj doktorski rad. Zbog izbijanja Drugog svjetskog rata 1939., ostao je ondje, u Marseilleu, no konačno se nastanio u Francuskoj tek 1942. godine. Nakon oslobađanja Pariza 1944., Ionesco se s porrodicom preselio tamo. Uprkos dogotrajnom boravku u Francuskoj, državljanstvo je dobio tek 1950. godine.

Ionesco je 1970. odlikovan članstvom u Académie française. Ionesco je dobio i mnogo nagrada od kojih su najistaknutije: Nagrada na Tourskom festivalu za film 1959., Prix Italia 1963., Nagrada Asocijacije pozorišnih pisaca 1966., Grand Prix National za pozorište 1969., Monaco Grand Prix 1969., Austrijska državna nagrada za evropsku književnost 1970., Nagrada Jeruzalem 1973., te počasni doktorati na univerzitetima u New Yorku, Leuvenu, Warwicku i Tel Avivu. Ionesco je preminuo u Parizu 28. martu 1994. u svojoj 84. godini, a pokopan je na pariškom groblju Montparnasse.

Iako je Ionesco pisao gotovo samo na francuskom, on je jedan od najodlikovanijih rumunskih umjetnika.

Ionesco – književnik

Korijeni njegove prve drame

Kao i Samuel Beckett, Ionesco je u pozorište došao jako kasno. Svoju prvu dramu, Ćelavu pjevačicu, napisao je tek 1948., a praizvedena je tek 1950. Sa 40 godina odlučio je učiti engleski jezik koristeći Assimil metodu brižnog kopiranja cijelih rečenica kako bi ih zapamtio. Kada bi ih ponovo pročitao, osjećao se kao da nije učio engleski, nego je otkrivao neke zapanjujuće istine kao ta da ima 7 dana u nedelji, da je plafon gore, a pod dolje tj. stvari koje je već znao, no koje su ga iznenadno pogodile kao zapanjućuće koliko su one zapravo neosporivo istinite.

Ovaj osjećaj samo se intenzivirao sa predstavljanjem likova znanih kao “G. i Gđa. Smith” u kasnijim iskustvima. Na njegovo iznenađenje, Gđa. Smith obavijestila je svoga supruga da imaju nekoliko djece, da žive u Londonu, da se prezivaju Smith, da je G. Smith službenik, da imaju sluškinju Mary, koja je Engleskinja, baš kao i njih dvoje. Veliki značaj Gđe. Smith, mislio je, je njezina jako metodična procedura u njezinom traganju za istinom. Za Ionesca, klišeji i istinite činjenice iz uvodnog razgovora raspadale su se u divlju karikaturu i parodiju gdje se sam jezik raspada i puca na fragmente riječi. Ionesco se odlučio prevesti to iskustvo u dramu, Ćelavu pjevačicu, koja je praizvedena 1950., a režirao ju je Nicolas Bataille. Izvedba je bila totalni krah i prošla je neopaženo sve dok par uspješnih kritičara i pisaca, među kojima su bili i Jean Anouilh i Raymond Queneau, nisu pohvalili predstavu.

Ranija djela

Ionescova najranija, ali i najinovativnija djela su antidrame jednočinke: Ćelava pjevačica (1950.), Lekcija (1951.), Stolice (1952.) i Jacques ili pokornost (1955.). Ti apsurdni skečevi, kojima je dao naziv “antikomadi” ili “antidrame” (fra. anti-pièce), opisuju moderan osjećaj otuđenosti, i nemogućnosti i besmislenosti komunikacije sa nadrealnom komičnom silom, parodirajući konformizam buržoazije i konvencionalnih pozorišnih formi. U njima Inoesco odbija konvencionalnu fabulu kao bazu, umjesto toga uzima njihovu dramsku strukturu iz akcelerirajućih ritmova i(li) cikličnih ponavljanja. Zanemaruje psihologiju i logički dijalog, time opisujući dehumanizovani svijet sa mehaničkim, skoro lutkarskim likovima koji govore na non-sequituru. Jezik postane sve rjeđi, sa riječima i materijalnim objektima koji dobiju vlastiti život, povećavajući likove i stvarajući osjećaj opasnosti.

Velike drame

Sa Neplaćenim ubicom (1959., njegova druga velika, prava drama; prva je bila Amédée ili Kako ga se otarasiti), Ionesco je započeo istraživanje više podržanih dramskih situacija sa više humanizovanih likova. Od istaknutijih likova treba spomenuti Bérengera, koji je bio glavni lik u više Ionescovih drama, od kojih je zadnja Zračni pješak iz 1963.

Bérenger je poluautobiografski lik koji izražava Ionescovo čudenje i strepnju za otuđenost stvarnosti. On je komično naivan, čime zadobija simpatiju publike. U Neplaćenom ubici on se susreće sa smrću u obliku serijskog ubice. U Nosorogu on posmatra svoje prijatelje kako se jedan po jedan pretvaraju u nosoroga dok on sam ostaje nepromijenjen protiv tog vala konformizma. Baš u ovoj drami, Ionesco silno izražava njegov strah prema ideološkom konformizmu, inspirisanoj usponom Željezne garde u Rumunskoj za vrijeme 1930-ih. Kralj umire iz 1962. predstavlja ga kao kralja Bérengera I., lika prosječnog čovjeka koji se pokušava pomiriti sa vlastitom smrću.

Kasnija djela

Ionescova kasnija djela dobila su znatno manju pažnju. Među ta djela spadaju i Žeđ i glad (1966.), Igre od krvoprolića (1971.), Macbett (1972., slobodna adaptacija Shakespeareovog Macbetha) i Ce formidable bordel (1973.).

Osim libreta za operu Maximilien Kolbe (muziku napisao Dominique Probst), koja je izvedena u 5 zemalja, ekranizovana i snimljena na CD, Ionesco nije pisao nijedno pozorišno djelo poslije Putovanja k mrtvima 1981. No, Ćelava pjevačica još i danas igra u Théâtre de la Huchetteu, gdje je prvi put izvedena 1952.

Teoretska pisanja

Kao i Shaw i Brecht, Ionesco je pozorištu doprinio i svojim teoretskim pisanjima. Uglavom je pisao sa ciljem da ispravi kritičare koji njegova djela nisu razumjeli i time su loše uticali na njegovu publiku. Čineći to, Ionesco je artikulisao načine na koje je on mislio da se moderno pozorište treba reformisati. Bilješke i protivbilješke je kolekcija Ionescovih pisanja, koja je sadržavala i razloge zbog kojih je počeo pisati za pozorište i režirati odgovore za svoje kritičare.

U prvoj sekciji, naslovljenom Iskustvo pozorišta, Ionesco je tvrdio da je kao dijete mrzio ići u pozorište jer mu to nije pružalo “nikakvo zadovoljstvo ili osjećaj participacije”. Napisao je da je problem realističnog pozorišta taj što je manje zanimljivo nego pozorište koje zaziva “imaginativnu istinu”, koju je on smatrao mnogo interesantnijom i oslobađajućom nego “usku” istinu predstavljenu striktnim realizmom. Tvrdio je da “drama koja se oslanja na jednostavnim efektima nije nužno pojednostavljena drama”.

Avangardni stil

Ionescove parabole nisu proizvod buntovne imaginacije nego rezultat posmatranja raspada stvarnog svijeta.

U Ćelavoj pjevačici, jednoj od najpoznatijih i najizvođenijih njegovih drama, obrađuje temu o dvojbenosti ljudske individualnosti i nemogućnosti komuniciranja. Ionescovi likovi govore uopštenim klišejiziranim rečenicama, koje, ispražnjene od značenja, završavaju u potpunom besmislu. Problemi jezika, odnosno zvučnih privida lišenih smisla, Ionesco razmatra i u drugim dramama – Poduci, Stolicama, Žrtvama dužnosti, Amédée ili Kako ga se otarasiti. U drami Nosorog, objavljenoj 1960. godine, koja se izvodila u Teatru Odeon i režirao ju je znameniti Jean Luis Barrault, Ionesco proces riječi zamjenjuje procesom ideja. Kralj umire, drama je samoće i tjeskobe pred smrću, a Žeđ i glad, koja se izvodila u Comedie Francaise, podruguje se tek ponečem.

„Čovjek avangarde je poput neprijatelja u samoj unutrašnjosti grada koji strastveno želi upropastiti, protiv kojega se buni, jer kao i vladavina, tako je i ustaljeni oblik izražavanja također oblik tlačenja. Čovjek avangarde je protivnik postojećeg sustava.”

Ta Ionescova misao o avangardi kao slobodi, izrečena 1959. godine, objašnjava mnogo toga o njegovoj životnoj filozofiji i stvaralačkoj poetici, o teatru apsurda.

Bibliografija

Poezija

  • Elegii pentru fiinte mici (1931.)

Drame

Eseji i teoretska pisanja

Romani i priče

Operne adaptacije i libreta

Citati

„Rađamo se, rastemo u snazi i ljepoti i, malo-pomalo, dolazi do sloma i već smo šepavi, ružni, slabi; kako je to moguće ?”

„Ništa nije komično, sve je tragično. Ništa nije tragično, sve je komično, sve je stvarno, nestvarno, nemoguće, pojmljivo, nepojmljivo. Sve je tegobno, sve je lako.”

„Imam osjećaj da se đavo zabavlja preokretanjem svi naših nauma u njihovu suprotnost. Pa bile ti naumi povoljni ili ne.”

„Čovjek avangarde je poput neprijatelja u samoj unutrašnjosti grada koji strastveno želi upropastiti, protiv kojeg se buni, jer kao i vladavina, tako je i ustaljeni oblik izražavanja takođe oblik tlačenja. Čovjek avangarde je protivnik postojećeg sistema.”

 

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *