Mark Tven – ,,Čovjek koji ne čita dobre knjige, nema nikakve prednosti u odnosu na onoga koji ih uopšte ne čita.”

Mark Tven (engl. Mark Twain), pravo ime Samjuel Langhorn Klemens (engl. Samuel Langhorne Clemens; Florida, 30. novembar 1835 — Reding, 21. april 1910) američki književnik.

U opsežnom životnom djelu ostvario je široku ljestvicu osjećaja i misli, od pune životne radosti do potpunog beznađa.

Nakon djetinjstva provedenog na obalama Misisipija učio je za tipografa, radio kao pilot na riječnom brodu, išao u potragu za zlatom u Kaliforniju, putovao po Srednjem istoku i Evropi. Njegov život pun pustolovina, uspjeha i slave pomućuje smrt njegovih žena i ćerki, što izaziva pesimizam i teški očaj njegovih poslednjih radova. Njegovi najpoznatiji junaci su dječaci Tom Sojer i Haklberi Fin. Bio je dobar prijatelj Nikole Tesle.

Biografija

Samjuel Langhorn Klemens rođen je 30. novembra 1835. godine u mjestu Florida u Misuriju. Kada mu je bilo četiri godine s roditeljima se preselio u mjesto Hanibal, gdje je pohađao osnovnu školu. Nakon smrti oca 1847. godine krenuo je na štamparski zanat. Kasnije je radio kao štampar u Keokuku (Ajova), Njujorku, Filadelfiji, Pensilvaniji i drugdje po SAD. Potom je bio kormilar na parobrodu na rijeci Misisipi sve do početka Američkog građanskog rata 1861., kada je na kratko kao dobrovoljac pristupio konjici Konfederacije. Kasnije te godine pridružio se bratu u novoosnovanoj državi Nevada gdje je radio u rudniku srebra. Godine 1862. postaje izvjestitelj novina Teritorijal enterprajz u mjestu Virdžinija Siti u Nevadi, a 1863. je počeo pisati članke za iste novine pod pseudonimom Mark Tven. Na rijeci Misisipi ta fraza znači „dva hvata duboko“. Nakon preseljenja u Kaliforniju, tačnije u San Francisko 1864. godine upoznao je američke pisce Artemusa Vorda i Breta Harta koji su mu pružili podršku u radu. Godine 1865. obradio je bajku koju je čuo na kalifornijskim zlatnim poljima i objavio je pod naslovom The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County. Za nekoliko mjeseci djelo je postalo veoma popularno. Godine 1867. je održao predavanje u Njujorku, a iste godine je posjetio Evropu i Palestinu. Ta putovanja opisao je u knjizi The Innocents Abroad (1869.) koja preuveličava aspekte evropske kulture, a koja je impresionirala američke turiste. Uskoro se (1870.) oženio Olivijom Langdon. Nakon kratkog boravka u gradiću Bufalo (država Njujork) mladi bračni par seli se u mesto Hartford u Konektikatu.

Većina Tvenovih najboljih djela napisana je tokom 1870-ih i 1880-ih u Hartfordu i za vrijeme ljeta na farmi Kveri kod mjesta Elmira (država Njujork). Djelo Roughing It (1872.) opisuje njegove rane pustolovine u doba kada je bio rudar i novinar. Doživljaji Toma Sojera (1876.) slave djetinjstvo u gradu na obali Misisipija, dok djelo A Tramp Abroad (1880.) opisuje putovanje kroz njemački Švarcvald. Roman Kraljević i prosjak (1882.) knjiga je za djecu fokusirana na zamjenu identiteta u tjudorskoj Engleskoj. Život na Misisipiju iz 1883. kombinuje autobiografski prikaz vlastitih iskustava kao riječnog pilota. Roman „Jenki na dvoru kralja Artura“ iz 1889. godine satirično je djelo na temu tlačenja ljudi u feudalnoj Engleskoj. Doživljaji Haklberi Fina (1884.) nastavak su Doživljaja Toma Sojera i uglavnom se smatra Tvenovim najboljim djelom. U romanu je riječ o dječaku koji bježi od svoga oca na splavu rijekom Misisipi s odbjeglim robom Džimom. Ovo djelo, između ostalog, daje čitaocu sliku života na rijeci Misisipi prije građanskog rata.

Iste godine kada se pojavio Haklberi Fin, Tven osniva firmu Charles L. Webster and Company kako bi objavljivao svoja djela i djela drugih pisaca. Najpoznatije djelo koje je ta firma objavila bili su Lični memoari (dvije sveske, 1885—1886.) koje je napisao američki general i predsjednik Julisiz S. Grant. Loša investicija u automatsku pisaću mašinu dovela je firmu do bankrota (1894.). Uspješna predavanja širom svijeta i knjiga koja je nastala na osnovu tih putovanja Following the Equator (1897.) otplatili su Tvenove dugove. Njegov rad u vrijeme 1890-ih i 1900-ih označen je rastućim pesimizmom i gorčinom, koje su prouzrokovali njegov poslovni neuspjeh, a kasnije i smrt njegove supruge i njihove dvije kćerke. Značajna djela iz tog razdoblja su Pudd'nhead Wilson (1894) – roman čija radnja je smeštena na Jug SAD prije građanskog rata i u kojoj se kritikuje rasizam. Personal Recollections of Joan of Arc (1896.) je sentimentalna biografija Jovanke Orleanke. Kasnija djela uključuju dvije kratke priče The Man That Corrupted Hadleyburg (1899.) i The War Prayer (1905.). Riječ je o filozofskim, socijalnim i političkim esejima. Rukopis djela Tajanstveni stranac je ostao nekompletan, a djelo je objavljeno posthumno 1916. godine.

Tvenov rad inspirisan je nekonvencionalnim Zapadom, a popularnost njegovih djela označila je kraj dominacije, u američkoj literaturi, pisaca iz Nove Engleske. Kasniji slavni američki pisci Ernest Hemingvej i Vilijam Fokner pozivali su se na Tvena kao na svoju inspiraciju. U poslednjim godinama svog života Tven je pisao manje, ali je često javno govorio o mnogim temama. Ostao je zapamćen i po odijelima s bijelim crtama koja je uvijek nosio u javnim nastupima. Primio je počasni doktorat Oksfordskog univerziteta 1907. godine.

Kada je preminuo ostavio je za sobom nedovršenu autobiografiju koju je 1924. godine objavila njegova sekretarica Alberta Bigelou Pejn. U prvoj polovini 1990. pronađen je izvorni rukopis Haklberi Fina u Holivudu. Nakon dužeg povlačenja po sudu oko borbe za pravo vlasništva, taj rukopis, kao i drugi do tada neobjavljeni materijali, dodijeljeni su javnoj knjižari Bafala i okruga Iri 1992. godine. Četiri godine kasnije (1996.) objavljeno je revidirano izdanje Doživljaji Haklberija Fina, koje je obuhvatalo i neobjavljene materijale.

Pri kraju, možda je zanimljivo spomenuti kako je Tven bio i jedan od rijetkih prijatelja Nikole Tesle. Mark Tven preminuo je 21. aprila 1910. godine u mjestu Reding u Konektikatu.

 

Pregled

Tven je počeo svoju karijeru pišući lake, humorističke stihove, ali je evoluirao u hroničara sujete, licemjerja i ubilačkih djela čovječanstva. Sredinom svoje karijere, u djelu Avanture Haklberi Fina, on je kombinovao bogat humor, čvrstu naraciju i društveni kriticizam. Tven je bio majstor u prikazivanju kolokvijalnog govora i pomogao je u kreiranju i popularizovanju prepoznatljive američke literature izgrađene na američkim temama i jeziku. Mnogi Tvenovi radovi su bili svojevremeno potisnuti iz različitih razloga. Djelo Avanture Haklberi Fina je bilo više puta isključivano iz lektire američkih škola, ne samo zbog česte upotrebe riječi niger, koja je bila u širokoj upotrebi tokom perioda pre Građanskog rata u kome se roman odvija.

Kompletnu bibliografiju njegovih radova je skoro nemoguće napraviti, zbog velikog broj komada koje je Tven napisao (često u opskurnim novinama) i njegove česte upotrebe nekoliko različitih pseudonima. Dodatno, velika porcija njegovih govora i predavanja je izgubljena ili nije zapisana; stoga je kolekcija Tvenovih radova rad u progresu. Istraživači su otkrili dio Tvenovog objavljenog materijala 1995. i 2015. godine.

Rani žurnalizam i putopisi

Dok je pisao za novine Terrritorial Enterprise u gradu Virdžinija Siti tokom 1863. godine, Klemens se upoznao sa advokatom Tomom Fičom, editorom konkurentskih novina Virginia Daily Union, koji je bio poznat kao „srebrno-jezični orator Pacifika“. On je smatrao Fiča osobom koja mu je dala „prvu realno profitabilnu lekciju“ o pisanju. Godine 1866, Klemens je držao predavanje o Sendvičkim ostrvima publici u gradu Vošo Siti u Nevadi. Klemens je izjavio da, „Kad sam prvobitno počeo da predajem, i u mom ranom pisanju, moja jedina namjera je bila da stvorim komični kapital iz svega što sam vidio i čuo“. Fič mu je rekao, „Klemens, tvoje predavanje je bilo divno. Ono je bilo elokventno, pokretničko, iskreno. Nikad u mom cjelokupnom životu nisam čuo takav veličanstven komad opisne naracije. Ali si počinio jedan neoprostiv grijeh — zaista neoprostiv grijeh. To je grijeh koji ne smiješ više nikad počiniti. Ti si završio izuzetno elokventan opis, kojim si podstakao intenzivnu pažnju svoje publike, sa groznim antiklimaksom, kojim si poništio sav zaista fini efekat koji si proizveo.“ U to vrijeme je Tven postao pisac Sejdžbaš škole, i bio je najzapaženiji predstavnik tog literarnog žanra.

Tvenov prvi značajni rad, „The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County”, je prvi put objavljen u novinama New York Saturday Press 18. novembra, 1865. Jedini razlog što je tu objavljen je da je njegova priča stigla suviše kasno da bi bila uključena u knjigu koju je Artemus Vord pripremao i koja se bavila opisima Američkog zapada.

Nakon tog praska popularnosti, novine Sacramento Union su zaposlile Tvena da piše pisma o svojim putopisnim doživljajima. Prvo putovanje koje je poduzeo radi ovog posla je bila plovidba parnim brodom Ajax na svom prvom putovanju do Havaja, koji su se u to vrijeme nazivali Sendvič ostrvima. Ta duhovita pisma su mu popločala put do novina Alta Kalifornija u San Francisku, koje su ga designirale kao putujućeg dopisnika za putovanje od San Franciska do Njujorka preko Panamskog kanala. Tokom tog perioda, Tven je pisao pisma namijenjena objavljivanju, dokumentujući svoje doživljaje sa znatnom dozom burlesknog humora. Tven je 8. juna 1867. isplovio na putničkoj krstarici Quaker City na plovidbu koja je trajala pet mjeseci. Ovo putovanje je rezultiralo u djelu The Innocents Abroad ili The New Pilgrims’ Progress.

Godine 1872, Tven je objavio drugi dio putopisne literature, Roughing It, kao polu-nastavak djelu Innocents. Roughing It je polu-autobiografski opis Tvenovog putovanja od Misurija do Nevade, njegovog naknadnog života na Američkom Zapadu, i njegove posjete Havajima. Knjiga satirično ismijava Američko i Zapadno društvo na isti način na koji je djelo Innocents kritikovalo razne zemlje Evrope i Srednjeg Istoka. Tvenov sljedeći rad je zadržao fokus na Američkom društvu, ali se u većoj mjeri bavi svakodnevnim događajima. Nazvano The Gilded Age: A Tale of Today, ono je putopis, kao i njegove prethodne dvije knjige, ali je i njegov prvi pokušaj pisanja romana. Ta knjiga je takođe značajna po tome što je ona jedina Tvenova kolaboracija; napisana je sa njegovim susjedom, Čarlsom Varnerom.

Tvenova sledeća dva rada su bazirana na njegovim iskustvima na rijeci Misisipi. Old Times on the Mississippi, serija skica objavljenih u magazinu Atlantic Monthly 1875. godine, odslikava Tvenovo razočaranje u romantizam. Old Times konačno postaje početna tačka za Life on the Mississippi.

Tom Sojer i Haklberi Fin

Tvenova sledeća veća publikacija je bio roman Doživljaji Toma Sojera, koji je baziran na njegovom djetinjstvu u Hanibalu. Tom Sojer je opisan po uzoru na Tvena kao dijete, sa tragovima dva školska druga, Džona Brigsa i Vila Bovena. Knjiga je takođe uvela, u sporednoj ulozi, Haklberi Fina, po uzoru na Tvenovog dječačkog prijatelja Toma Blankenšipa.

Knjiga The Prince and the Pauper, uprkos toga što je zaplet sveprisutan u današnjem filmu i literaturi, nije inicijalno bila dobro prihvaćena. Pričajući priču od dva dječaka rođena istog dana koja su fizički identična, knjiga služi kao društveni komentar u kome princ i siromah zamjenjuju mjesta. Pauper je bio Tvenov prvi pokušaj pisanja istorijske fikcije, i krivica za njene nedostatke se obično prisuje Tvenu zbog njegovog nedovoljnog poznavanja engleskog društva, kao i činjenici da je nastala nakon masivnog uspjeha. Tokom pisanja romana Pauper, Tven je započeo Adventures of Huckleberry Finn (djela kod koga je konzistentno imao problema sa završavanjem), a započeo je i završio još jednu putopisnu knjigu, A Tramp Abroad, koja slijedi Tvena tokom njegovog putovanja kroz centralnu i južnu Evropu.

Tvenov sljedeći značajni objavljeni rad, Adventures of Huckleberry Finn, ga je učvrstio kao značajnog američkog pisca. Neki ga nazivaju prvim velikim američkim romanom, a knjiga je postala obavezna lektira u mnogim školama širom Sjedinjenih Država. Haklberi Fin je proistekao iz romana Tom Sojer i ima ozbiljniji ton od svog prethodnika. U osnovi romana Haklberi Fin je vjerovanje dječaka u ono što je pravično da uradi, mada je većina drugih vjerovala da je to pogrešno. Rukopis Haklberi Fin na četiri stotine strana je napisan sredinom 1876, neposredno nakon objavljivanja romana Tom Sojer. Smatra se da je Tvenu trebalo sedam godina nakon prvog naleta kreativnosti da konačno završi knjigu 1883. godine. Po drugim izvorima Tven je radio na romanu Haklberi Fin uporedo sa radom The Prince and the Pauper i drugim radovima tokom 1880. i drugih godina. Zadnja petina romana Haklberi Fin je predmet znatne kontroverze. Neki tvrde da je Tven doživio, kao što kritičar Leo Marks izjavljuje, „nervni slom“. Ernest Hemingvej je jednom rekao o romanu Haklberi Fin:

„Ako ga čitate, morate se zaustaviti na mjestu gdje je Niger Džim ukraden od dječaka. To je realni kraj. Ostatak je samo varanje.”

Hemingvej je isto tako napisao u istom eseju:

„Sva moderna američka literatura proističe iz jedne knjige Marka Tvena zvane Haklberi Fin.”

U blizini završetka romana Haklberi Fin, Tven je napisao knjigu Life on the Mississippi, za koju se kaže da je znatno uticala na prethodnu knjigu. Taj rad prepričava Tvenove memorije i nova iskustva nakon dvadeset dvogodišnjeg odsustva sa Misisipija.

Kasniji radovi

Tven je proizveo Memoare predsjednika Julisiza Simpsona Granta u svojoj novoosnovanoj izdavačkoj kući, Charles L. Webster & Company, koja je bila u zajedničkom vlasništvu sa Čarlsom L. Vebsterom, njegovim nećakom.

Tokom tog perioda je takođe napisao „The Private History of a Campaign That Failed“ za The Century Magazine. Taj rad sadrži detaljni prikaz njegovog dvonedeljnog boravka u Konfederativnoj vojsci tokom Građanskog rata. Nakon toga se usredsredio na djelo A Connecticut Yankee in King Arthur's Court, napisano u istom stilu istorijske fantastike kao i The Prince and the Pauper. To delo je ukazalo na apsurde političkih i društvenih normi putem njihovog predstavljanja na sudu kralja Artura.

U popularnoj kulturi

U epizodi crtanog filma Džoni Bravo Kraljević i tupan Mark Tven se pojavljuje na njenom samom kraju, optužujući kraljevića Džona Bravoa i njegovog dvojnika tupana da su izokrenuli priču njegovog romana Kraljević i prosjak. Na kraju biva bačen u tamnicu.

Citati

Za uspeh u životu potrebne su vam dvije stvari: ignorisanje i samopouzdanje.

Za dvadeset godina, bićete više razočarani stvarima koje niste učinili nego stvarima koje jeste. Zato isplovite iz sigurne luke. Istražujte. Sanjajte. Otkrijte.

Čovjek koji ne čita dobre knjige, nema nikakve prednosti u odnosu na onoga koji ih uopšte ne čita.

Od svih Božjih stvorenja, samo se jedno ne može potčiniti i vezati na uzicu. To stvorenje je mačka. Kada bi se čovjek mogao ukrstiti sa mačkom to bi njega unaprijedilo ali bi unazadilo mačku.

Istina je dragocjena. Dakle, koristi je umjereno.

Ako prihvatiš izgladnjelog psa i nahraniš ga, on te neće ujesti. To je razlika između psa i čovjeka.

Hrabrost je otpor strahu, ovladavanje strahom, a ne odsustvo straha.

Odjelo čini čovjeka. Goli ljudi imaju malo ili nimalo uticaja na društvo.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *