Štefan Cvajg – ,,Sloboda pojedinca je najviše životno dobro”

Štefan Cvajg (nem. Stefan Zweig; Beč, 28. novembar 1881 — Petropolis, 22. februar 1942) austrijski pisac, dramaturg, novinar i biograf. Na vrhuncu svoje književne karijere, tokom 1920-ih i 1930-ih, bio je jedan od najpopularnijih književnika na svijetu.

Biografija

Štefan Cvajg rođen je u Beču 1881. Bio je sin Morisa Cvajga, imućnog jevrejskog proizvođača tekstila. Majka, Ida Bretauer Cvajg, poticala je iz jevrejske bankarske porodice. Njen otac, Jozef Bretauer, dvadeset godina je radio u Ankoni, gdje je Ida rođena i odrasla. Cvajg je studirao filozofiju na Bečkom univerzitetu, gdje je 1904. doktorirao sa temom Filozofija Ipolita Tena. Religija nije igrala važnu ulogu u njegovom obrazovanju. „Otac i majka bili su Jevreji samo slučajnošću rođenja”, rekao je kasnije u jednom intervjuu. Ipak, nikad nije odricao pripadnost jevrejskoj zajednici i često je pisao o Jevrejima i jevrejskim pitanjima, kao na primjer u priči Mendel knjigoljubac. Bio je blizak sa Teodorom Herclom, osnivačem cionizma, koga je upoznao još kada je Hercl bio književni urednik u vodećem bečkom listu Nove slobodne novine gdje je objavio neke od Cvajgovih ranih radova. Cvajg je vjerovao u internacionalizam i u evropeizam, pa mu Herclov jevrejski nacionalizam nije mogao biti naročito privlačan, što i sam potvrđuje u svojoj autobiografiji Jučerašnji svijet. Nove slobodne novine nisu objavile recenziju Herclove knjige Jevrejska država, a sam Cvajg ju je nazvao „glupom i besmislenom”.

Štefan Cvajg je bio u srodstvu sa češkim piscem Egonom Hostovskim. Neki izvori bilježe da su bili rođaci, a sam Hostovski rekao je za Cvajga da mu je „veoma daleki rođak”.

Početkom Prvog svjetskog rata rasprostranjeno patriotsko osjećanje zahvatilo je i njemačke i austrijske Jevreje: zajedno sa Martinom Buberom i Hermanom Koenom, i Cvajg mu je dao podršku. Premda je bio patriota, Cvajg je odbio da u ruke uzme oružje – služio je u Arhivu Ministarstva vojnog, zauzevši ubrzo pacifistički stav, poput svog prijatelja Romena Rolana, dobitnika Nobelove nagrade za književnost 1915. godine. Preselio se u Švajcarsku, gdje je ostao do kraja rata. Cvajg je do kraja života ostao pacifist koji se zalagao za ujedinjenje Evrope. Poput Rolana, napisao je mnogo biografija. U Jučerašnjem svijetu svoju biografiju Erazma Roterdamskog nazvao je „prikrivenim autoportretom”.

Cvajg se 1920. oženio Friderikom Marijom fon Vinternic (rođ. Burger), a 1938. od nje se razveo. Pod imenom Friderike Cvajg ona je objavila knjigu o svom bivšem mužu nakon njegove smrti. Kasnije je objavila i jednu ilustrovanu knjigu o Cvajgu. Cvajg se 1939. oženio svojom sekretaricom Lotom Altman.

Cvajg je napustio Austriju 1934, nakon Hitlerovog dolaska na vlast u Njemačkoj. Nakon toga živio je u Engleskoj (prvo u Londonu, a od 1939. u Batu). Usled brzog napredovanja Hitlerovih trupa u Francuskoj i u čitavoj Zapadnoj Evropi, Cvajg je sa suprugom prešao Atlantik i otputovao u SAD, gdje su se 1940. skrasili u Njujorku nastavivši često da putuju. Dana 22. avgusta 1940. su se ponovo odselili — ovoga puta u Petropolis, grad u konurbaciji Rio de Žaneiro. Postajao je sve depresivniji zbog porasta netolerancije i uspona autoritarnosti i nacizma. Izgubivši nadu u budućnost čovječanstva, Cvajg je napisao bilješku o tom beznađu. Dana 23. februara 1942. Cvajg i njegova supruga izvršili su samoubistvo uzevši veliku dozu barbiturata. Pronađeni su u svojoj kući u Petropolisu, s rukom u ruci. Cvajg je bio očajan zbog budućnosti Evrope i njene kulture. „Smatram da je bolje u pravo vrijeme i dostojanstveno okončati život u kojem je intelektualni napor predstavljao vrhunsko zadovoljstvo, a sloboda pojedinca najviše zemaljsko dobro”, napisao je.

Cvajgova kuća u Brazilu je kasnije pretvorena u muzej, danas poznat kao „Kuća Štefan Cvajg”.

Djela

Cvajg je bio veoma ugledan pisac u dvadesetim i tridesetim godinama 20. vijeka. Bio je prijatelj sa Arturom Šniclerom i Sigmundom Frojdom. Veliku popularnost uživao je u SAD, Južnoj Americi i Evropi, dok je u Britaniji uglavnom bio nepoznat. U kontinentalnoj Evropi i danas je aktuelan, ali mu je popularnost u SAD znatno opala. Od devedesetih godina nekoliko izdavačkih kuća (prije svih Puškin pres i Njujorški književni pregled) oživjelo je Cvajgova djela na engleskom. Isto tako, Planket lejk pres e-knjige počeo je sa objavljivanjem elektronskih verzija Cvajgovih nefikcionalnih djela.

Cvajgovi kritičari iz engleskog govornog područja oštro su podijeljeni na one koji preziru njegov stil kao slab, lagan i površan i na one privrženije evropskoj tradiciji što uzdižu Cvajgov humanizam i jednostavan i efektan stil.

Cvajg je najpoznatiji po svojim novelama (Kraljevska igra, Amok, Pismo nepoznate žene — prema kojoj je Maks Ofuls 1920. snimio istoimeni film), romanima (Nestrpljivo srce, Pomiješana osjećanja, Djevojka iz pošte — posthumno objavljen) i biografijama (Erazmo Roterdamski, Magelan, Marija Stjuart, Balzak). Djela su mu bila štampana na engleskom bez njegovog pristanka pod pseudonimom Stiven Brenč (prevod njegovog imena na engleski), u vrijeme kada je antinacističko raspoloženje bilo rasprostranjeno. Prema Cvajgovoj biografiji kraljice Marije Antoanete kasnije je snimljen holivudski film sa Normom Širer u naslovnoj ulozi.

Cvajg je bio blizak sa Rihardom Štrausom i napisao je libreto za Ćutljivu ženu. Štraus se suprotstavio nacističkom režimu odbivši da odobri uklanjanje Cvajgovog imena iz programa na premijeri, 24. juna 1935. u Drezdenu. Zbog toga je Gebels otkazao najavljeni dolazak, a opera je bila zabranjena nakon trećeg izvođenja. Cvajg je 1937, u saradnji sa Jozefom Gregorom, napisao libreto za Štrausovu operu Dafne. Bar još jedno Cvajgovo djelo imalo je muzičko izvođenje.

Njegovo eklektičko djelo sastoji se iz nekoliko zbirki poezije, nekoliko pozorišnih komada (Terzit 1907, Volpona 1927), ali Cvajg je prije svega čuven po svojim novelama (Amok 1922, Pomiješana osjećanja 1926, Dvadeset četiri sata iz života jedne žene 1934), pričama o intenzivnim strastima koje ponekad prelaze u morbidnost ili šalu. Njegova Šahovska novela (Schachnovelle) objavljena je posthumno. Preko 20 godina je radio na zbirki priča Zvezdani časovi čovječanstva (Sternstunden der Menschheit) u kojoj je opisao četrnaest najznačajnijih događaja u istoriji svijeta po svom izboru.

Bibliografija

Fikcija

Zaboravljeni snovi; Vergessene Träume (1900)
Proljeće u Prateru; Praterfrühling (1900)
Gubitnik; Ein Verbummelter (1901)
U snijegu; Im Schnee (1901)
Usamljene duše; Zwei Einsame (1901)
Čuda života; Die Wunder des Lebens (1903)
Ljubav Erike Evald; Die Liebe der Erika Ewald (1904)
Zvijezda iznad šume; Der Stern über dem Walde (1904)
Lovčeva zamka; Sommernovellette (1906)
Gospodarica; Die Governante (1907)
Šarlah; Scharlach (1908)
Sumrak; Geschichte eines Unterganges (1910)
Priča ispričana u sumraku; Geschichte in der Dämmerung (1911)
Goruća priča; Brennendes Geheimnis (1913)
Strah; Angst (1920)
Prinuda; Der Zwang (1920)
Oči mog brata; Die Augen des ewigen Bruders (1922)
Fantastična noć; Phantastische Nacht (1922)
Pismo nepoznate žene; Brief einer Unbekannten (1922)
Aleja mjesečevog zraka; Die Mondscheingasse (1922)
Amok; Amok (1922)
Nevidljiva kolekcija; Die unsichtbare Sammlung (1925)
Propast srca; Untergang eines Herzens (1927)
Izbjeglica; Der Flüchtling. Episode vom Genfer See (1927)
Pomiješana osjećanja; Verwirrung der Gefühle (1927)
Dvadeset četiri sata iz života jedne žene; Vierundzwanzig Stunden aus dem Leben einer Frau (1927)
Mendel knjigoljubac; Buchmendel (1929)
Kratke priče; Kleine Chronik. Vier Erzählungen (1930)
Je l’ on to uradio?; War er es? (1935—1940)
Leporella (1935)
Sabrane priče; Gesammelte Erzählungen (1936)
Lanci; Die Kette
Kaleidoskop; Kaleidoskop
Nesreća na Ženevskom jezeru; Episode an Genfer See. Revidirana verzija dela Der Flüchtung. Episode vom Genfer See (1936)
Sahranjeni svećnjak
Nestrpljivo srce; Ungeduld des Herzens (1939)
Šahovska novela/Kraljevska igra; Schachnovelle (1942)
Put u prošlost; Widerstand der Wirklichkeit (1976)
Klarisa; Clarissa (1981)
Die spät bezahlte Schuld (1982)
Rausch der Verwandlung. Roman aus dem Nachlaß (1982)

Biografije i istorijska djela

Emil Verharen; Emile Verhaeren (1910)
Tri majstora. Balzak — Dikens — Dostojevski; Drei Meister. Balzac – Dickens – Dostojewski (1920)
Romen Rolan. Čovjek i njegova djela; Romain Rolland. Der Mann und das Werk (1921)
Niče; Der Kampf mit dem Dämon. Hölderlin – Kleist – Nietzsche (1925)
Odlučujući trenuci u istoriji; Sternstunden der Menschheit (1927)
Tri pjesnika i njihovi životi. Kazanova — Stendal — Tolstoj; Drei Dichter ihres Lebens. Casanova – Stendhal – Tolstoi (1928)
Žozef Fuše; Joseph Fouché. Bildnis eines politischen Menschen (1929)
Mentalni iscjelitelji. Mezmer, Meri Bejker Edi, Frojd; Die Heilung durch den Geist. Mesmer, Mary Baker-Eddy, Freud (1932)
Marija Antoaneta: Portret prosječne žene; Marie Antoinette. Bildnis eines mittleren Charakters (1932)
Erazmo Roterdamski; Triumph und Tragik des Erasmus von Rotterdam (1934)
Marija Stjuart; Maria Stuart
Pravo na jeres: Kasteljo protiv Kalvina; Castellio gegen Calvin oder Ein Gewissen gegen die Gewalt (1936)
Osvajač mora: Priča o Magelanu; Magellan. Der Mann und seine Tat (1938)
Amerigo; Amerigo. Geschichte eines historischen Irrtums (1942)
Balzak, Balzac (1946)

Komadi

Terzites; Tersites (1907)
Das Haus am Meer (1912)
Jeremija; Jeremias (1917)

Ostalo

Jučerašnji svijet; Die Welt von Gestern (1942)
Brazil, zemlja budućnosti; Brasilien. Ein Land der Zukunft; Bermann-Fischer (1941)
Putovanja; Auf Reisen (1976)

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *