Aleksandar Solženjicin – pisac (nobelovac), dramaturg, istoričar

Aleksandar Solženjicin (ruski: Александр Исаевич Солженицын, Kislovodsk, 11. decembar 1918Moskva, 3. avgust 2008.) ruski pisac, dramaturg i istoričar, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1970. godine. Bio je član Ruske akademije nauka (od 1997. godine) i Srpske akademije nauka i umetnosti (od 1994. godine).

Biografija

Studirao na Fizičko-matematičkom fakultetu u Rostovu na Donu, vanredno i u Institutu za istoriju, filozofiju i književnost u Moskvi. Nakon napada nacističke Njemačke na Sovjetski Savez dobrovoljno se prijavio u vojsku, gdje je napredovao od običnog vojnika do zapovjednika artiljerijske brigade. Godine 1945. je, zbog pisama u kojima je indirektno kritikovao Staljina, uhapšen kao oficir sovjetske vojske u Istočnoj Prusiji, te osuđen i zatočen u sibirskom logoru, od 1953. u progonstvu u srednjoj Aziji. Nakon rehabilitacije 1956. učitelj u Rjazanu.

Dobitnik je Nobelove nagrade za književnost 1970., čija je literatura obilježena iskustvom iz sibirskih logora u kojima je proveo devet godina. Na robiju je odveden 1945. pravo s fronta, na kojem se u Otadžbinskom ratu istakao kao vrhunski oficir sovjetskih inženjerijskih jedinica. Proganjan je i kasnije, čak mu je oduzeto i državljanstvo, pa je emigrirao 1974., vrativši se u otadžbinu posle dvije decenije. U decembru 1998. odbio je najvišu državnu nagradu, Orden svetog apostola Andreja Prvozvanog, kojim ga je odlikovao predsjednik Boris Jeljcin, rekavši: “Ne mogu da primim nagradu od vrhovne vlasti, koja je dovela Rusiju do sadašnjeg pogubnog stanja”.

Djelo

Solženjicin je najistaknutije ime književnog otpora sovjetskom totalitarizmu. Poznatim ga je učinila pripovetka “Jedan dan Ivana Denisoviča”, 1962, koja se temelji na opisu “običnog” dana “običnog” Rusa u logorskom zatočeništvu. Tema je do tada bila tabuizirana, ali je priča pokazala i stilsko umijeće pisca koji se oslonio na tradiciju ruske klasične proze (Lav Tolstoj, Fjodor Dostojevski). Umijeće fabuliranja očitovalo se zatim u “Događaju na stanici Krečetovka ” (1963.), a orijentacija na “seosku prozu” u stilu i ideologiji u noveli “Matrjonini dani” (1963), crtici o napaćenoj seoskoj ženi koja i u pozamašnoj bijedi zna očuvati visoke moralne kvalitete.

Vrhunac prvog razdoblja su romani “Odjeljenje za rak” (1968.), i “Prvi krug” (1968.), koji su kružili u prepisima, a objavljeni su prvi put u inostranstvu. “Odjeljenje za rak” je poluautobiografski (bivši zatvorenik, iskustvo u odjeljenju za tumore u taškentskoj bolnici) roman koji uz središnji lik Kostogutova daje niz portreta sovjetskih birokrata, ljekara, medicinskog osoblja i raznih pacijenata. Istovremeno dirljiv ljubavni roman (ili – roman o nerealizovanoj ljubavi), satira na poststaljinističku epohu i studija o ljudskom ponašanju u ekstremnoj situaciji smrtonosne bolesti, taj veliki roman je u najboljim tradicijama ruskih klasika i ljudskošću i životnošću prevazilazi savremena ostvarenja zapadnoevropske i američke pripovjedne umjetnosti.

“Prvi krug” (asocijacija na prvi, “privilegovani” krug Danteovoga pakla) rekreira piščevo iskustvo prvih godina zatvora, kada je radio u Šaraški, naučno-tehničkoj ustanovi za logoraše naučnike. Glavni lik, Gljeb Neržin, opet je utjelotvorenje samog autora, a prikazane su i neke druge osobe koje su igrale važnu ulogu u Solženjicinovom životu (njegova prva žena, prijatelj Lev Kopeljev, rusko-židovski komunistički “vjernik”, po struci germanista, dan u liku Leva Rubina). Mnogobrojne niti ovoga djela imaju tematsku srodnost s prethodnim djelom: satira je prisutna na svim nivoima, a posebno u sarkastičnom portretu Staljina, moralno iskušenje u mješavini prijetnji i zavodljivih ponuda zatvorskih vlasti. Realistički je prikazan život izvan logora za naučnike i u njemu. No, kao i prethodni roman, i ovo Solženjicinovo djelo uspijeva da ponovi čudo ruske klasične proze koju je Tomas Man ne bez razloga prozvao “svetom”: vjeru u pobjedu hrabrosti i veličinu ljudskosti, koja je ukorijenjena u hrišćanskom poimanju bitno spiritualnog dostojanstva ljudskog bića.

Nakon romanesknih ostvarenja, uslijedila je dokumentarna, ali i duboko lična optužba sovjetskog sistema koncentracionih logora, “Arhipelag Gulag”, (1973-75.), veliko trotomno djelo temeljeno na preplitanju ličnih iskustava i mnoštva pisama, bilješki i ostalih dokumenata koje je pisac dobijao od bivših sapatnika, a koja su skupljena i obrađena u okolnostima krajnje konspirativnosti. Ta je uništavajuća optužba sovjetskog sistema za propast i smrt miliona ljudi slomila i poslednje komunističke apologete na Zapadu.

Brežnjevljev SSSR nije mogao podnijeti ni ideju da se o tabuizovanoj temi piše, pa je Solženjicin uhapšen i protjeran iz SSSR-a. Najprije je živio u Švajcarskoj, zatim u SAD-u (Vermont), da bi se u 1990-im vratio u Rusiju, gdje je dočekan i kao ideolog ruske nacije. U egzilu je nastao niz romana koji slijede u ruskoj književnoj svijesti opstali uzor, Tolstojev “Rat i mir”, i revidiraju istorijski model kakav su nametnuli boljševici, s gledišta ruske nacije, i to od “Avgusta četrnaeste”, 1971., prošireno 1983, preko “Oktobra šesnaeste”, 1984 i “Marta sedamnaeste “, 1986 do “Aprila sedamnaeste”, 1991. Zajednički im je naslov: “Crveni točak “.

I dok u koncepciji “istorijske epopeje” Solženjicin slijedi Tolstoja, dotle njenu strukturu nastoji modernizovati: sam svoja djela naziva “polifoničnim” (Bahtinov pojam za romane Dostojevskog), čemu odgovara različitost fragmenata od kojih se u čvor (uzel) celine vezuju fabule o ljudskim sudbinama (pretežno ruskih oficira; ratni protivnici, Njemci, ostaju uglavnom izvan teksta), dokumentarni umeci, lirske digresije. Jezik je arhaičan i korespondira s namjerama očiglednim u njegovom “Ruskom rečniku jezičnog proširivanja” (1995) – u smjeru staroruskog leksika.

Solženjicin je na taj način istovremeno modernizovao prozu (mješavina dokumentarnosti, prikaza istorijskih osoba, isječaka iz štampe slična je postupcima u djelu Johna Dos Passosa, dok je upotreba vremenskih skokova i preplitanje stilova i žanrova podseća na Foknera), a jezičnom arhaizacijom je ostvario posebnu patinu koja ne ide za modelom jezičnih igara karakterističnih za sterilnost postmodernizma, nego joj je svrha regeneracija ruskog nacionalnoga bića u ogledalu piščevog djela.

Važnija su mu publicistička djela: “Kako da preuredimo Rusiju” (1991.), “Rusko pitanje krajem XX vijeka”, (1994.), “Dva vijeka zajedno”, (2003). Kako u inostranstvu, tako po povratku u Rusiju nakon sloma komunističkog sistema, Solženjicin je često (donekle) površno etiketiran kao ruski pravoslavni nacionalista, antisemita, antikatolički bigot, mrzitelj Zapada, apologet carizma i slavjanofilski ksenofob. Iako su te optužbe besmislene, sam autor snosi djelimičnu “krivicu” nekim svojim nezgrapnim izjavama i površnim generalizacijama. No, snaga je Solženjicinove kritike u njegovim jasnim opažanjima duhovne praznine i kukavičluka koji leže u srcu ispraznog sekularnog hedonizma koji dominira zapadnjačkim društvima.

Po sveukupnom djelu Solženjicin je jedan od najznačajnijih prozaista 20. vijeka, pisac koji je istovremeno nastavio tradicije klasične ruske pripovjedne proze, najprije Tolstoja, inoviravši je nizom postupaka karakterističkih za evropski modernizam. Ironija koja prati njegovo djelo je i posljedica različitog životnog iskustva i pogleda na svijet u odnosu na većinu savremenika koji su živjeli ili žive u normalnijim i lagodnijim životnim uslovima: u doba kada je stvarao svoj najopsežniji i najambiciozniji prozni ciklus, “Crveni točak”, svjetskom književnošću je dominirao (i još dominira) ponešto trivijalniji pristup umjetničkom djelu, uozbiljen u postmodernističkim fikcijama Umberta Eka, Tomasa Pinčona ili Salmana Ruždija.

Pisac kao prorok je anahronizam, i većina nesporazuma između Solženjicina i njegovih kritičara proističe iz sukoba nepomirljivih pogleda na svijet o čovjekovom životu i sudbini.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *