Rene Girard – Jedan od najznačajnijih religijskih mislilaca kraja 20 vijeka

René Girard (Avignon, 25. decembra 1923. – Stanford, 5. novembra 2015.), francuski istoričar, pisac, kritičar i religijski filozof.

Diplomirao je paleografiju, specijalizirao srednjovjekovne studije, a od 1947. živi u Sjedinjenim Američkim Državama, gdje je obavljao više naučno-prosvjetnih funkcija: predavao je francusku književnost na univerzitetu u Indiani, a potom je, mijenjajući kako visokoškolske ustanove (univerzitete Johns Hopkins u Baltimoreu, savezna država MarylandUniverzitet DukeUniverzitet Stanford u Kaliforniji), tako i polje interesa – od književno-kritičkih studija o Proustu i Dostojevskom do spisa koji se nalaze na presjeku religijske filozofije, antropologije, etnologije i kulturologije, dospio do izvorne vizije svijeta koja je postala uticajna u antropološkim i religijsko-filozofskim krugovima zapada posljednje tri decenije.

Među potonjim djelima najpoznatija su «Nasilje i sveto», 1971., «Stvari skrivene od postanka svijeta», 1978., «Žrtveni jarac», 1982., te «Posmatrah Sotonu kako poput munje pade», 1999. Sva su ta djela napisana izvorno na francuskom, a njihov prevod na engleski je pripomogao porastu interesa za Girardovo djelo, kako u SAD, tako i drugdje. Temelji girardovske antropologije jednostavni su: autor smatra da Biblija, a hrišćanstvo (posebno katoličke provenijencije) posebno, razotkrivaju osnovni mehanizam funkcionisanja ljudskog društva utemeljenog na žrtvi i žrtvovanju.

Mimeza (grčka riječ za «oponašanje») je u Girardovoj koncepciji postala ključnom pojmovnom kategorijom koja opisuje osnivanje stabilne ljudske zajednice preko krvavih obreda i progona u kojima je žrtva prvo demonizovana, a potom divinizirana. To, krvavo utemeljenje ljudskog društva, nije Girard prvi primijetio (o tome su pisali i osnivači antropologija, a i, na ponešto neobavezan način, i Freud), no zacijelo je prvi, obiljem ilustracija i intenzitetom moralnog i vjerskoga naboja koji su oznaka njegova spisateljstva, doprinio da se «nasilni mimetizam» i sveti linč postave u središte moderne nedogmatske religijske svijesti.

Briga o žrtvama, odbijanje da se svrsta u simplifikovane mehanizme dehumanizacije pojedinca koji su, po Girardu, obilježjem svih mitskih priča i činjenja – od drevnih Dionizijskih misterija do genocida 20. vijeka: sve to čini Girardovo djelo autentičnim vrelom spoznaje i uvida. Autor je pokazao veliku suptilnost u raščlanjivanju biblijskih mitova, posebno Knjige o Jovu i Jevanđelja, za što se može reći da pripada maestralnim ostvarenjima religijske filozofije i antropologije uopšte.

Čitajući Bibliju kao najzreliju vjersku knjigu koja razotkriva mehanizam izolacija, dehumanizacije i progona «onih drugih», te proces oblikovanja «žrtvenog jarca» koji, bivajući odabranom žrtvom na kojoj će zajednica, iskalivši često smrtonosni bijes, postići privremenu katarzu i smirenje, Girard je prikazao društveno-vjerske mehanizme na kojim počivaju, kako antički religijski kultovi, tako i savremene ideološko-političke zaraze, od makartizma do polpotizma. René Girard je u ortodoksnom hrišćanskom pojmovlju (Bog, Sotona, Hrist) našao adekvatan aparat za prosuđivanje, opis i razjašnjavanje društvenih pojava poput masovnih histerija, vjerskih, nacionalnih ili ideoloških progona i genocida, linčeva i socijalnog ostracizma i progona društvu nepoželjnih pojedinaca.

Zamjerke Girardovu svjetonazoru bi se mogle podijeliti u nekoliko kategorija, no, najčešće se sreću sljedeće: Girard nije školovani profesionalni antropolog, pa su njegova istraživanja i pisanja više djela nadahnutog amatera koja guraju antropologiju od teško stečenog statusa kakve-takve društvene nauke natrag u mutne vode metafizike; piščeva izričita samoidentifikacija kao katoličkog vjernika nije u vladajućem duhu vremena koji u postmodernističkoj vizuri naglašava relativizam i nepristajanje uz autentičnu religijsku vjeru (iz tog vidokruga, glavni problem s Girardom je u tom što on uistinu drži da je hrišćanski mit najprodorniji uvid u ljudski život, i da Sotona doista postoji – na najdoslovniji način). Nije teško vidjeti da su gorenavedeni prigovori dosta plitki i govore više o samim prigovaračima nego o Girardu.

No, temeljnije je naravi sljedeća zamjerka: uprkos vrsnim i prodornim spoznajama o nekim od najvažnijih fundamenata ljudskog života, Girard je prekoračio mjeru time što pokušava utrpati u Prokrustovu postelju svoga mimetizma nasilja i žrtvenog mehanizma cijelu kulturu i filozofiju (nešto slično ekstrapolacijama Freuda i Marxa)- dakle, redukcionizam u kojem, npr. višedimenzionalni mislioci poput Heraklita i Nietzschea bivaju svedeni na karikaturalne žrtve Girardove antropologije: dobar je primjer Heraklit, filozof aforista koji je u spektru uvida od metafizike do fizike, od etike do estetike dao niz sjajnih i plodonosnih ideja koje su postale temeljima zapadne duhovne kulture, a koji kod Girarda biva redukovan samo na etički aspekt, dok su posve ignorisane kozmološke, kozmogonijske ili psihološke dimenzije Heraklitovog opusa.

Uza sve rečeno, René Girard je zasigurno jedan od najvažnijih religijskih mislilaca kraja 20. i početka 21. vijeka.

2015. godine Girard je preminuo u svom domu u Stanfordu.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *