Franc Šubert – Posljednji majstor bečke klasične škole

Franc Peter Šubert (nem. Franz Peter Schubert; Beč, 31. januar 1797 — Beč, 19. novembar 1828) austrijski kompozitor, koji se smatra poslednjim majstorom bečke klasične škole. Franc Šubert je jedan od najranijih pobornika muzičkog romantizma.

I pored toga što je umro u 31 godini života, napisao je oko 630 solo pjesama (kompozicija), devet simfonija, među kojima je najpoznatija Nedovršena simfonija, sonate, kvartete, nekoliko opera i mnoga druga djela. Šubert se ubraja u najnadarenije kompozitore XIX veka.

Veći dio života Šubert je proveo u Beču u materijalno skromnim prilikama, a izdržavao se kao učitelj muzike. Afirmisao se u umjetničkom krugu prijatelja koji su od 1823. priređivali privatne koncerte zvane „šubertijade“, posvećene njegovoj muzici. Prvi javni koncert na kojem su izvedene isključivo Šubertove kompozicije održan je neposredno pred njegovu smrt 1828. godine.

Za vrijeme života nije dobio priznanje za svoj rad.

Biografija

Rani život

Šubert je rođen u Himelpfortgrundu (danas dio Alsergrunda), predgrađu Beča 31. januara 1797. Njegov otac Franc Teodor Šubert, učitelj, bio je sin moravskog seljaka, a njegova majka Elizabet (rođena Viec), kćerka šleskog majstora bravara, prije braka radila je kao kućna pomoćnica. Franc Teodor je imao ukupno četrnaestoro djece (jedno vanbračno je rođeno 1783.), devet je preminulo u dojenačkom dobu, dok je pet preživjelo. Otac je bio poznat učitelj i njegova škola u Ličtentalu, (dio Bečkog devetog distrikta), bila je dobro ispunjena. Otac nije bio poznati muzičar niti je imao formalno muzičko obrazovanje, ali je sina uspio da nauči nekim osnovnim elementima muzike.

Kuća u kojoj je rođen

U svojoj šestoj godini, Šubert je počeo da prima redovne instrukcije od oca, a godinu dana kasnije je upisan u očevu školu. U to vrijeme je počelo i njegovo formalno muzičko obrazovanje. Otac je nastavio da ga uči osnovama violine, a brat Ignjac mu je davao časove klavira. U sedmoj godini ga je podučavao Mihael Holcer, orguljaš i vođa zbora crkve u Ličtentalu.

Holcerove lekcije (čini se) sastojale su se od razgovora i divljenja, te se čini da je dječak više koristi imao od poznanstva sa kolegama koje je upoznao i koji su ga vodili u lokalna skladišta klavira, gdje je mogao vježbati na kvalitetnijim instrumentima. Svirao je i violu u pozorišnom gudačkom kvartetu, sa braćom Ferdinandom i Ignjacom, dok je otac svirao violončelo. Mnoga od svojih prvih djela za gudački kvartet napisao je za ovaj muzički sastav.

Šuberta je 1804. prvi puta primijetio Antonio Salijeri, tada vodeći bečki muzički autoritet, koji je prepoznao njegove vokalne sposobnosti. U novembru 1808. je postao učenik na „Štadkonvikt“ (carskoj bogosloviji) preko horske školarine.

Tu je Šubert upoznao Mocartove uvertire i simfonije. Njegovo iskustvo sa tim djelima i različitim jednostavnijim kompozicijama, u kombinaciji sa povremenim posjetama operi postavili su osnovu za njegovo veliko muzičko znanje. Jedan od važnih muzičkih uticaja dolazio je od pjesama Johana Rudolfa Cumstiga, koji je bio važan kompozitor pjesama toga vremena, koje je Šubert hteo da „modernizuje“ (prema navodima Šubertovog prijatelja Jozefa fon Spauna). Šubertovo prijateljstvo sa Spaunom započelo ja na Štadkonviktu i trajalo je čitavog života. U tim ranim danima bolje stojeći Spaun opskrbljivao je Šuberta papirom za pisanje muzike.

U međuvremenu u njegovim kompozicijama počeo se pokazivati njegov genij. Šubertu su povremeno dopuštali da diriguje orkestrom Štadkonvikta, a Salijeri je odlučio da ga privatno uči muzičkoj kompoziciji i teoriji. Tokom boravka u Štadkonviktu napisao je velik broj muzičkih djela od kojih su poznatija Kyrie (D. 31) i Salve Regina (D. 27), uz oktet za duvačke instrumente (D. 72/72a, komemoracija majčine smrti 1812.), kantatu za gitaru i muški glas (D. 110, u čast očevog rođendana 1813.), i svoju prvu simfoniju (D. 82).

Učitelj u očevoj školi

Na kraju 1813, napustio je Štadkonvikt, i vratio se kući na studije u Normalhauptšulu gdje je učio da postane učitelj. 1814. počinje da radi u očevoj školi sa najmlađim učenicima. Tokom dvije godine rada kao učitelj, i dalje je nastavio privatnu obuku o kompoziciji kod Salijerija. Salijeri ga je naučio o muzici više nego svi ostali. Rastali su se 1817.

1814. je Šubert je upoznao mladu sopranistkinju Terezu Grob, kćerku lokalnog proizvođača svile i za njen glas napisao nekoliko liturgijskih dela (najpoznatija su Salve Regina i Tantum Ergo). Tereza je bila solistkinja na premijeri prve mise (D. 105) u septembru 1814. Šubert je htio da je oženi, ali je bio spriječen strogim zakonima o braku iz 1815. koji su zahtijevali od mladoženje da dokaže kako ima sredstva za uzdržavanje porodice. U novembru 1816. nakon što nije dobio posao u Ljubljani, Šubert je Terezinom bratu Hajnrihu poslao zbirku pjesama.

Jedna od najproduktivnijih Šubertovih godina bila je 1815. u kojoj je komponovao preko 20000 taktova muzike, od čega je više od polovine bilo za orkestar, uključujući i devet crkvenih djela, simfoniju i oko 140 pjesama (nem. Lieder). Upoznao je i Anselma Hjutenbrenera i Franca fon Šobera koji će mu postati doživotni prijatelji. Sa Johanom Majroferom ga je upoznao Spaun 1814.

Potpora prijatelja

Značajne promjene dogodile su se u Šubertovom životu 1816. Šober student iz dobrostojeće porodice pozvao je Šuberta da se useli u kuću njegove majke. Predlog je došao u vrijeme kada je odbijen za radno mjesto u Ljubljani i kada je odlučio da ne radi u očevoj školi. Do kraja godine postao je gost u Šoberovom domu. Pokušavao je da poveća prihode dajući muzičke časove, ali je brzo odustao i posvetio se komponovanju. Veći deo djela iz tog vremena je neobjavljen, ali su rukopisi i kopije kružile među prijateljima i poštovaocima.

Rano 1817. Šober je predstavio Šuberta Johanu Mihaelu Voglu, uglednom baritonu dvadeset godina starijem od Šuberta. Vogl za kojega će Šubert napisati brojne pjesme postao je jedan od glavnih promotera Šuberta u bečkim muzičkim krugovima. Upoznao je i Jozefa Hjutenbrenera (brata Anselma), koji je takođe imao važnu ulogu u promovisanju Šubertove muzike. Ove osobe i brojan krug prijatelja i muzičara, kasnije će postati zaslužni za promovisanje, skupljanje i nakon njegove smrti očuvanje Šubertove muzike. Kasno 1817. Šubertov otac dobio je novo radno mjesto u školi u Rosau (nedaleko od Ličtentala). Šubert se pridružio ocu i nevoljno se posvetio učiteljskim dužnostima. Rano 1818. odbijeno mu je članstvo u uglednoj „Gesellschaft der Musikfreunde“, koje bi mu unaprijedilo muzičku karijeru. Ipak, njegov rad postao je sve zapaženiji u štampi i njegovo prvo izvođenje sekularnog djela, uvertira izvedena u februaru 1818. doživjela je pohvale bečkih novina i novina iz inostranstva.

Šubert je proveo ljeto 1818. kao učitelj muzike u porodici Johana Karla Esterhazija u njegovom dvorcu u Željezovcama (tada Austrija, danas Slovačka). Podučavao je sviranju klavira i pjevanju njegove dvije kćerke Mari i Karolin, za relativno dobru platu. Posao mu nije oduzimao previše vremena te je tokom boravka komponovao. U to vrijeme je napisao svoju svjetski poznatu kompoziciju Vojni marš broj 1. u D-duru. Predah u Željezovcama doveo je do nastavka komponovanja za duet klavira.

Tokom ranih 1820-ih, Šubert je bio dio grupe umjetnika i studenata koji su se međusobno družili. Uzak krug prijatelja pretrpio je težak udarac kada je austrijska policija, oprezna na bilo kakva okupljanja i aktivnosti mladih nakon francuske revolucije i napoleonskih ratova, Šuberta i neke njegove prijatelje uhapsila. Jedan od Šubertovih prijatelja, Johan Sen, osuđen je na godinu dana zatvora i trajno mu je zabranjen ulazak u Beč, dok su ostala trojica i Šubert strogo opomenuti. Iako Šubert nikad više nije video Sena, komponovao je neke njegove poeme (Selige Welt i Schwanengesang), što je možda dovelo do svađe sa Majrhoferom sa kojim je stanovao u to vrijeme.

Muzička zrelost

Djela iz 1819. i 1820. pokazala su značajan napredak u razvoju zrelosti i stila. Nedovršeni oratorijum „Lazarus“ (D. 689) započet je u februaru; nakon čega su slijedili, usred brojnih manjih djela, 23. Psalam (D. 706), Gesang der Geister (D. 705/714), Quartettsatz u C molu (D. 703), i Fantazija u C-duru (Wanderer Fantasy) (D. 760). Od značaja je i izvođenje dvije Šubertove opere 1820: Die Zwillingsbrüder (D. 647) 14. jula i Die Zauberharfe (D. 644) 21. avgusta. Njegove veće muzičke kompozicije (osim misa) izvodio je samo amaterski orkestar u Gundelhofu, grupa koja je izrasla iz zabava kvarteta u njegovom domu. Počeo je zauzimati sve prominentniji položaj, obraćajući se širem krugu publike. Izdavači nisu obraćali pažnju na njega, jedino je Anton Diabeli nevoljno pristao da štampa neka od njegovih djela.

Tako je štampano prvih sedam brojeva opusa (sve pjesme), nakon čega je saradnja prestala. Situacija se poboljšala u martu 1821. kada je Vogl otpjevao Der Erlkönig na koncertu koji je bio izuzetno dobro primljen. Tog mjeseca Šubert je komponovao varijaciju valcera Antona Dijabelija (D. 718), i bio jedan od pedeset kompozitora koji su pridonijeli delu Vaterländischer Künstlerverein (antologija koja sadrži i 81 varijaciju za klavir, na teme djela Dijabelija koje je komponovao 51 austrijski muzičar tog vremena).

Produkcija dvije opere usmjerila je Šubertovu pažnju na pozornicu, ali je zbog niza razloga bila gotovo potpuno neuspješna. Sveukupno, produkovao je sedamnaest djela za pozornicu, sva neuspješna te su bila brzo zaboravljena. 1822. Alfonso und Estrella je odbijena djelimično zbog libreta. Fierrabras (D. 796) je odbijena u jesen 1823. velikim dijelom zbog popularnosti Rosinija i italijanskog stila opere i neuspjeha Karl Marija fon Veberove Euryanthe. Die Verschworenen (Zavjerenici, D. 787) je zabranjena od strane cenzora (navodno na temelju naslova), i Rosamunde (D. 797) je povučena nakon dvije noći, zbog lošeg kvaliteta predstave za koju je Šubert napisao muziku.

1822. upoznao je njemačkog kompozitora Karl Marija fon Vebera i Betovena, ali iz tih poznanstava nije se puno izrodilo.

Kasne godine i remek-djela

Iako preokupiran pozorištem i kasnije svojim službenim dužnostima, Šubert je i u tim godinama pronašao vremena za pisanje velikog broja kompozicija.

Završio je Misu br. 5 (D. 678), a 1822. započeo je rad na djelu koje najviše pokazalo njegovu zrelu ličnu muzičku viziju, VIII simfonija u h-molu, „Nedovršena Simfonija“. Razlog zašto ju je ostavio nedovršenom i danas je nepoznat, te je predmet rasprava stručnjaka. 1823.

Šubert, uz Fierrabras, piše i prvi ciklus pjesama Die schöne Müllerin (D. 795), na poeme njemačkog pjesnika Vilhelma Milera. Tokom te godine piše i pjesmu Du bist die Ruh (D. 776).

1824. piše varijacije za flautu i klavir na pjesmu Trockne Blumen, iz ciklusa Die schöne Müllerin i nekoliko gudačkih kvarteta.

Piše i Arpeggione Sonata (D. 821), u vrijeme kada je trajala manja pomama za „arpedžionom“ (instrument sličan gitari).

U proljeće te godine piše Oktet u F-duru (D. 803), a u ljeto se vraća u Zelic.

Tamo ga privlači mađarski muzički idiom i piše Divertissement à la hongroise (D. 818) za duet klavira i Gudački kvartet u a-molu (D. 804). Navodno se tada uzaludno zaljubio u svoju učenicu, groficu Karolin Esterhazi, ali je samo jedno djelo posvetio njenom imenu Fantazija u f-molu (D. 940) za duet klavira.

Neuspjesi ranijih godina, kompenzovani su prosperitetom tokom 1825. Strah od siromaštva je zaboravljen i proveo je ugodne ljetnje praznike u Gornjoj Austriji, gdje je prihvaćen sa entuzijazmom.

Od 1826. do 1828. živio je u Beču i komponovao, osim kratke posjete Gracu 1827.

Bolest i smrt

Usred kreativne aktivnosti njegovo zdravlje se narušilo. Službeni razlog smrti bila je tifoidna groznica, iako su iznesene i druge teorije, od kojih je jedna da je bio u tercijarnoj fazi sifilisa. Kasno u ljeto 1828. posjetio je dvorskog ljekara Ernsta Rina, koji je potvrdio njegove sumnje da je neizlječivo bolestan te da će vjerovatno ubrzo umrijeti. Neki od simptoma koje je imao upućuju na trovanje živom, koja se u to vrijeme koristila kao lijek za sifilis. Na početku novembra ponovno se razbolio. Osjećao je glavobolje, groznicu, imao otečene zglobove i povraćao. Šubert je preminuo u Beču u svojoj 31. godini, 19. novembra 1828. u stanu svog brata Ferdinanda. Zadnje muzičko djelo koje je želio da čuje bio je Betovenov Gudački kvartet br. 14 u cis-molu, Op. 131. U skladu sa vlastitim željama pokopan je kraj Betovena (čovjeka kojem se divio) na seoskom groblju u Veringu.

Spomenik Francu Šubertu

1872. u bečkom parku Štadpark, podignut je memorijal Francu Šubertu. 1888. oba groba, Šubertov i Betovenov su premještena u središnje bečko groblje Centralfridhof, gdje se nalaze pokraj grobova Johana Štrausa II i Johanesa Bramsa. Groblje u Veringu je pretvoreno 1925. u park, nazvan Šubertov Park, a bivši grob mu je označen bistom.

Komemoracije

1897. stogodišnjicu Šubertovog rođenja, muzički svijet je obilježio festivalima i muzičkim izvođenjima posvećenim njegovoj muzici. U Beču je održano deset dana koncerata, a car Franjo Josip I održao je govor u kojem priznaje Šuberta kao stvaratelja umjetničke pjesme i jednog od austrijskih najdražih sinova. U Karlsrueu održana je prva produkcija njegove opere Fierrabras. 1928. Šubertova nedjelja održana je u Evropi i SAD-u, kako bi se označilo sto godina smrti kompozitora. Šubertova djela izvođena su u crkvama, koncertnim dvoranama i emitovana na radio-stanicama. Održano je u njegovu čast i tamičenje sa glavnom nagradom od 10.000 USD pod pokroviteljstvom Columbia Phonograph Company. Pobijedio je švedski kompozitor Kurt Aterberg sa šestom simfonijom

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *