Frensis Bejkon – Filozof, državnik i esejista

Fransis Bejkon (poznat i kao Frensis Bekon, engl. Francis Bacon; London, 22. januar 1561 — London, 9. april 1626) engleski filozof, državnik i esejista. Iako je političku karijeru završio neslavno, ostao je upamćen zahvaljujući svojim filozofskim djelima, a posebno kao zagovornik naučnog metoda u vrijeme naučne revolucije.

Bejkona nazivaju ocem empirizma. Njegovi radovi zasnivaju i popularizuju induktivnu metodologiju u naučnom istraživanju, kasnije poznatu pod imenom „Bejkonov metod“ ili samo naučni metod.

Biografija

Fransis Bejkon je rođen 22. januara 1561. u Kući Jork u Londonu kao najmlađi od petoro sinova oca Nikolasa Bejkona. Nikolas Bejkon je bio čuvar velikog pečata u prvih dvadeset godina vladavine Kraljice Elizabete. Bejkonova majka je bila ledi Ana Kuk, rođaka ser Viljema Sesila, lorda Berli, koji je bio kraljevski rizničar i jedan od najmoćnijih ljudi u Engleskoj. Njen otac je bio glavni učitelj kralja Edvarda VI, a ona je bila lingvista i teolog i bez ikakve teškoće se dopisivala s vladikama na grčkom jeziku. Ona sama je podučavala svoga sina.

U Bejkonovo vrijeme Engleska je doživjela procvat i u ekonomskom i u kulturnom pogledu. Otkriće Amerike skrenulo je trgovinu sa Sredozemnog mora na Atlantski okean, što je atlantske zemlje (Španiju, Francusku, Holandiju i Englesku) dovelo do one trgovačke i finansijske nadmoćnosti koju je ranije uživala Italija. Engleska književnost je procvjetala u Spenserovim pjesmama i Sidnijevoj prozi; na engleskoj pozornici prikazivane su drame koje su pisali Vilijam Šekspir, Kristofer Marlou, Ben Džonson i ostali veliki pjesnici.

Kad je Bejkon navršio trinaest godina, poslali su ga zajedno sa njegovim starijim bratom Antonijem Bekonom na Koledž Sv. Trojice u Kembridžu. Tu je proveo tri godine kao marljiv student. Koledž je ostavio s jakom antipatijom prema njegovim udžbenicima i metodama, s utvrđenim neprijateljstvom prema kultu Aristotela. Riješio je da filozofiju vrati na plodniji put i da je iz sholastičkog raspravljanja okrene na osvetljavanje i umnožavanje ljudskih dobara. Sa samo šesnaest godina prihvatio je položaj u pratnji engleskog ambasadora u Francuskoj.

Ser Nikolas Bejkon je iznenada preminuo 1579. godine. Namjeravao je da Fransisa snabdje imanjem, ali je smrt poremetila njegove planove, pa je mladi diplomata ubrzo pozvan da se vrati u London, gdje je ostao bez oca i bez sredstava. On se do tada već bio navikao na raskošan život svoga vremena i bilo mu je teško što mora da se prilagodi jednostavnom životu. Pošto je bio primoran da se bavi pravnim poslovima, mnogobrojnim molbama se obraćao svojoj uticajnoj rodbini da mu osiguraju državni položaj koji bi ga oslobodio ekonomskih briga, ali nije imao uspjeha.

Postao je advokat, a kasnije i član parlamenta. 1586. je uzeo učešće u egzekuciji Meri Stjuart. Sprijateljio se 1591. sa Robertom Deverom, vojvodom od Eseksa, od koga je primio mnogo značajnih poklona. Nakon što je Eseks krenuo u pobunu protiv kraljice, Bejkon je učestvovao u vođenju istrage koja je dovela do egzekucije vojvode 1601. godine.

Često je bio u problemima jer je trošio previše, a 1601. je uhapšen zbog dugova. Kada je Džejms I Stjuart postao kralj 1603. godine, Bejkonova pozicija se poboljšala. 1603. je postao plemić. Bio je imenovan da napravi plan ujedinjenja Engleske i Škotske. Oženio je Alis Berhem 1606, a sljedeće godine je postao Solisitor general.

1618. imenovan je za Barona Verulama (engl. Baron Verulam), a 1621. za Vikonta Sent Olbansa (engl. Viscount St Albans). S obzirom na to da nije imao djece, obije titule su se završile nakon njegove smrti.

Njegova karijera državnika se završila skandalom. Jedan razočarani tužilac ga je 1621. optužio da je njegovu tužbu odbio jer je primio mito. Kralj je popustio pod pritiskom trenutno ojačalog Parlamenta, pred kojim ga je Bejkon često branio, i naredio da Bejkona zatvore u Tauer. Posle samo dva dana Bejkon je oslobođen, a novčanu kaznu od 40.000 funti kralj mu je oprostio.

Poslednjih pet godina života Bejkon je proveo povučeno, u tišini svoga doma, mučeći se u neobičnom siromaštvu i tješeći se stvaralačkim radom na polju filozofije. U tih pet godina napisao je svoje najveće latinsko djelo, De augmentis scientiarum, publikovao je prošireno izdanje Ogleda, jedan fragmenat s natpisom Sylva sylvarum i Istoriju Henrija VII. Kajao se što se ranije nije odrekao politike i sve svoje vrijeme posvetio književnosti i nauci.

Umro je aprila 1626. u 66 godini života od pneumonije.

Naučni rad

Fransis Bejkon je jedan od osnivača moderne nauke i filozofije. U svom najznačajnijem djelu Novi organon izložio je osnovne principe svoje filozofije. Po njemu, iako je filozofija svojevremeno uglavnom koristila deduktivne silogizme u tumačenju prirode po uzoru na Aristotelovu logiku izloženu u zbirci tekstova Organon, filozof bi umjesto toga trebalo da slijedi induktivni način zaključivanja na osnovu činjenica. Bejkon je smatrao da prije same indukcije treba očistiti razum od lažnih pojmova koji su tako čvrsto ukorijenjeni da iskrivljuju istinu. Ove lažne pojmove Bejkon naziva »idolima« i navodi četiri tipa idola:

Idoli plemena — ukorijenjeni su u ljudskoj prirodi, jer su svi ljudi nesavršeni i prema tome skloni greškama.
Idoli pećine — to su zablude pojedinca. One nastaju zbog toga što čovjek sudi prema sebi, pa misli da kako on nešto dožiljava isto tako doživljavaju i drugi, a zaboravlja da svaki čovjek ima svoju zasebnu „pećinu“.
Idoli trga — potiču iz upotrebe jezika, koji ne može uvijek tačno da iskaže čovjekove misli uobičajenim značenjem riječi. One nastaju na ulicama i trgovima gdje se riječi razmjenjuju.
Idoli pozorišta — proizlaze iz činjenice da ljudi žive u određenom društvenom okruženju, u kojem postoje izvjesna pravila ponašanja i uloge. Bejkon je smatrao da su ove predrasude najopasnije zbog toga što nastaju iz poštovanja autoriteta.

Metodom indukcije otkrivaju se forme, tj. ideje.

Prema Bejkonu, prirodna filozofija bi trebalo da se zasniva na iskustvu. Zato je postavio eksperiment kao najviši princip naučnog istraživanja.

Bejkon je težio temeljnom preobražaju nauke i života uopšte. Naslov njegovog glavnog, ali nedovršenog djela je Instauratio magna (Velika obnova).

Cilj nauke i filozofije jeste da opskrbi ljudski život novim pronalascima i dobrima, da čovjek ovlada prirodom i poveća svoju moć nad njom. Poznata je njegova rečenica „znanje je moć“.

Godine 1662. u Engleskoj Bejkon je osnovao „Učeno društvo“.

Iako je zagovarao iskustvo i posmatranje pojava, Bejkonova misao je bila ukorijenjena u hermetizmu, zbog čega neki njegovi stavovi održavaju agripininu misao i uticaj rozenkrojcerskog hermetizma.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *