Jovan Sterija Popović – Osnivač srpske drame i najznačajniji srpski komediograf

Jovan Sterija Popović (Vršac, 13. januar 1806 — Vršac, 10. mart 1856) srpski književnik i jedan od vodećih intelektualaca svoga vremena. Smatra se osnivačem srpske drame. Prvi je i jedan od najboljih srpskih komediografa. Ministar prosvjete Jovan Sterija Popović donio je 10. maja 1844. godine ukaz, kojim je osnovan „Muzeum serbski” u Beogradu čime se smatra osnivačem ove ustanove. U Sterijinoj spomen kući dugo je godina bilo sjedište Književne opštine Vršac.

Biografija

Jovan Sterija Popović (ili Jovan Popović Sterijin) je rođen 13. januara (1. januara po julijanskom kalendaru) 1806. u trgovačkoj porodici. Osnovnu i srednju školu pohađao je u Vršcu, Temišvaru i Pešti, a prava u Kežmaroku.

Još kao dijete zbog slabog telesnog sastava i krhkog zdravlja, bio je isključen iz dječjih igara, stalno uz majku, sa urođenim posmatračkim darom. Njihova kuća se nalazila na početnom dijelu Pijace vršačke, u neposrednoj blizini Saborne – Velike crkve. Njegova majka koju je cijeli Vršac znao pod imenom Jula Molerova (jer je bila i ćerka, a u prvom braku i supruga slikara), imala je naročiti položaj u Vršcu, bila je to komunikativna žena, ugledna i poštovana. Kada mu je majka naprasno preminula, Sterija je morao da izdrži veliku borbu sa ocem oko daljeg školovanja. Otac mu je bio došljak. Sterija nije zabeležio odakle mu se otac doselio u Vršac. Napisao je samo biografiju svoga djeda po majci slikara Nikole Neškovića.

Kad se oženio, Sterija je kao domazet ušao u kuću svog uglednog pokojnog tasta. Ima traga da su starog Steriju, u to vrijeme labavih i neustaljenih prezimena pisali ne samo Stefan Popović (kako je zabilježen u Protokolu kreščajemih, prilikom krštenja prvijenca Jovana), nego i Šterija Molerov.

Za vrijeme pohađanja osnovne škole u Pešti, Sterija je imao prilike da u jednom njemačkom pozorištu vidi klasike i najbolje glumce cijele Mađarske, a isto tako i manje klasična dramska uobličavanja u kojima se pojavljuju komediografski uobličeni tipovi bliski njegovim dotadašnjim iskustvima o bidermajerskom građanstvu. U Pešti je bio blizak prijatelj sa dvije ličnosti rodom iz Vršca: Đorđem Stankovićem, jednim od kasnijih osnivača Matice srpske, i Julijanom Vijatović-Radivojević, kćerkom vršačkog senatora, školovanom u Beču, koja se udala za pomodnog krojača Radivojevića i sama bila spisateljica.

Jedno vrijeme Sterija je bio privatni nastavnik i advokat u rodnom mjestu dok nije pozvan da dođe u Kragujevac da bude profesor na Liceju. Nakon Liceja, postao je načelnik Ministarstva prosvjete (od 1842), i na tom položaju, u toku osam godina, bio glavni organizator srpske srednjoškolske nastave i jedan od osnivača Učenog srpskog društva. Pokrenuo je inicijativu za osnivanje Akademije nauka, Narodne biblioteke i Narodnog muzeja. Učestvovao je u organizovanju prvog beogradskog teatra (pozorište na Đumruku) koji je 1841. otvoren njegovom tragedijom „Smrt Stefana Dečanskog”. Od 1848. godine i sukoba sa političarima živio je u Vršcu, usamljen i razočaran. Tu je i umro 10. marta (26. februara po starom kalendaru) 1856.

Kao načelnik Ministarstva prosvjete (1842—1848) mnogo je učinio za organizovano razvijanje školstva. 1844. donio je školski zakon (Ustrojenije javnog učilišnog nastavlenija), kojim je prvi put u Srbiji ozakonjena gimnastika kao školski predmet od I do VI razreda gimnazije, ali još uvek neobavezan za učenike. Posebno je značajan njegov napor na proučavanju i očuvanju kulturnog nasljeđa Srbije. Predložio je Sovjetu da se donese Uredba o zaštiti starina, pa je Srbija Sterijinom zaslugom donijela prvi pravni akt o zaštiti spomenika kulture.

Književni rad

Popović je svoju književnu djelatnost započeo slabim stihovima, ispjevanim u slavu grčkih narodnih junaka. Njegov otac je bio Grk (po nekima Cincar), i u mladosti je bio jako zagrijan za grčke ustanike. To su bili nevješti đački pokušaji. Kao mladić, on pada pod uticaj Milovana Vidakovića, i po ugledu na njega piše roman „Boj na Kosovu ili Milan Toplica i Zoraida”. To je dosta nevješta i naivna prerada jednog romana od francuskog pisca Florijana iz XVIII vijeka. Kao i Vidaković, koji mu je bio uzor, tako i on pokušava da tuđu građu prenese u okvir srpske prošlosti. Roman je prepun nelogičnosti i nedosljednosti svake vrste. Docnije je u jednom svom satiričnom spisu („Roman bez romana”) ismijao takav način rada, oštro napao plačevne i fantastične romane Milovana Vidakovića i njegovih podražavalaca i propovijedao književnost koja trezvenije i ozbiljnije gleda na život. Takvo shvatanje je plod njegovog zrelijeg doba, i koliko je dublje ulazio u život i književnost, utoliko je postajao realniji.

On je uglavnom dramski pisac, prvi srpski književnik koji je u ovom književnom rodu stvorio nešto bolje i trajnije. Pisci koji su prije njega radili na istorijskoj drami i drami iz savremenog života nisu imali književnog uspjeha. On je prvi srpski pisac koji taj posao uzima ozbiljno, sav se odaje pozorištu i stvara na široj osnovi i sa dubokim razumijevanjem. On je uporedo radio na istorijskoj drami i na komediji, ali na istorijskoj drami sa mnogo manje uspjeha. Na književnost je gledao očima školskog čovjeka, pedagoga i racionaliste.

Njegovi prvi dramski pokušaji su nevješte i pretjerano romantične dramatizacije narodnih pjesama: „Nevinost” ili „Svetislav i Mileva”, „Miloš Obilić” i „Nahod Simeon”. Docnije stvara bolje i snažnije istorijske drame, ne mnogo književne, ali koje su odgovarale ukusu i shvatanjima tadašnje rodoljubive srpske publike. Takve su tragedije: „Smrt Stefana Dečanskog”, „Vladislav”, „Skenderbeg”, „Lahan” (sa predmetom iz bugarske istorije), pozorišni komad „Ajduci”, vrlo popularan, izrađen po narodnoj pjesmi, i još nekoliko prigodnih komada.

Iako se smatra osnivačem srpske drame, on je mnogo važniji kao komediograf, jer se tu tek s uspjehom ogledao njegov književni talent. Prva mu je komedija „Laža i paralaža”, zatim „Tvrdica”, „Pokondirena tikva” (prema kojoj je 1956. godine Mihovil Logar komponovao operu ) i „Zla žena”, sve komedije karaktera. Od komedija naravi najbolje su mu: „Ženidba i udadba”, „Kir Janja”, „Rodoljupci” i „Beograd nekad i sad”. Pored toga, napisao je i nekoliko pozorišnih igara manjeg značaja, šaljive ili satirične sadržine. Kao dramski pisac, Sterija pripada grupi sentimentalista, i svoja djela stvara pod impresijom Semjuela Ričardsona, poznatog pisca građanskih romana. U njegovim djelima značajno mjesto zauzimaju odlike poput kulta osjećanja i prirode, idealizacija života, prijateljstvo i ljubav.

Kritički osvrt

Trezven i racionalan duh, on nije bio pjesnik visokih duhovnih zamaha i bogate mašte, zato njegove drame, iako književnije i pismenije od svih sličnih pokušaja do njega, ipak nemaju prave umjetničke vrednosti, U njima je malo životne istine, malo poezije i malo istorijske istine, a mnogo namještene retorike, neprirodnosti i usiljenosti. Vrlo pismen i vrlo obrazovan pisac, on je svojim istorijskim dramama skromno zadovoljavao veliku potrebu svoga vremena za rodoljubivim repertoarom i imao mnogo uspjeha. Precjenjivane u svoje vrijeme, te drame su posle sasvim zaboravljene; duže se na repertoaru zadržala samo istorijska drama „Smrt Stefana Dečanskog”.

U komediji, on je nadmašio sve ono što je u srpskoj književnosti stvoreno prije njega, i do danas ostao najbolji srpski komediograf. On je pisac sa većom književnom kulturom; on zna za klasične uzore u stranim književnostima i prvi počinje da razumno, objektivno i kritički posmatra i slika savremeni život srpskog društva. Po svojoj prirodi on je bio predodređen samo za čisto intelektualna stvaranja, zato je samo u komediji dao punu mjeru. Ali i u komediji nije bez mana. Prije svega, ni u jednoj komediji nije uspio da da humor, najvišu osobinu komičnog. Njegove komedije su najčešće oštra satira izopačenih karaktera i naravi. On je suviše moralizator i tendenciozan pisac: ličnosti karikira i radnju vodi i završava radi poučnog svršetka. On nije ni sasvim originalan pisac: kod njega se često mogu naći pozajmice od drugih pisaca, od Molijera najviše. Sve njegove bolje komedije karaktera podsećaju na Molijerove, i kompozicijom i komičnim okvirima pojedinih ličnosti. (Molijera je inače i prevodio: njegove „Skapenove podvale”). Ali u naknadu za to, on je vješt književnik i vrlo plodan pisac, koji je trezveno i realistički prikazivao savremeni život, slikajući snažno i reljefno komične tipove i društvene scene,

Krajem života se vratio poeziji, na kojoj je kao mladić radio. 1854. izišla je njegova zbirka stihova „Davorje”. Bio je književni kuriozum što je Popović „Davorje” štampao starim crkvenim pismenima, koja je tom prilikom preporučivao da se usvoje mjesto novije građanske bukvice. To je misaona lirika, bolna, odveć pesimistička, lirika iskusnog i zrela čovjeka, koji je u životu znao za patnje i razočaranja, intimna filozofija o veličini bola, stradanja i smrti i nepopravljivoj bijedi ljudskoj.

Sterijino pozorje

U sklopu obeležavanja 150 godina od rođenja i 100 godina od smrti Jovana Sterije Popovića u Novom Sadu je 1956. godine osnovan festival „Sterijino pozorje”. I danas, ovaj festival, na kome pozorišta iz zemlje i inostranstva učestvuju sa djelima jugoslovenskih pisaca (u početku je to bio festival samo Sterijinih djela) važi za najznačajniju pozorišnu manifestaciju u Srbiji.

Filmovi

Sterijina djela su od 1959. do danas adaptirana u dvadesetak televizijskih filmova:

Laža i paralaža (film)
Kir Janja (film)
Džandrljivi muž (film)
Rodoljupci (film)
Pokondirena tikva (film)
Ljubav, ženidba i udadba (film)
Zla žena (film)

Sterijina nagrada

Na festivalu se dodjeljuju nagrade za najbolju predstavu, za najbolji tekst savremene drame, za režiju, za glumačko ostvarenje, za scenografiju, za kostim, za scensku muziku, nagrade za najboljeg mladog glumca i glumicu i specijalna nagrada.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *