Džejms Džojs – Utemeljitelj modernog romana

Džejms Džojs (engl. James Augustine Aloysius Joyce; Dablin, 2. februar 1882 — Cirih, 13. januar 1941), irski književnik. Rodio se u Ratgardu, blizu Dablina u neobičnoj porodici. Otac je bio poslovni fanatik, koji nije mario ni za kakav intelektualni napor, dok je veoma religiozna majka često obitavala u svijetu muzike. Vaspitavan u strogom katoličkom duhu, mladi Džejms, pod majčinim uticajem, umalo nije izabrao sveštenički poziv. Ali, u jednoj mladalačkoj krizi napravio je drastičan rez: otrgao se i od religije i od porodice, izabravši Odiseja za svog junaka i duhovnog vodiča. Iako je jedno vrijeme studirao medicinu u Dablinu, već 1902. godine napustio je Irsku, da joj se više nikad ne vrati, sem na kratko u dva navrata. Svoju Itaku tražio je u Trstu, Parizu, Cirihu, u kome je i umro 1941. godine. Od Irske je uz sebe imao samo Noru Branakl, djevojku koja je pošla s njim i uskoro mu postala supruga.

Jedan od utemeljitelja modernog romana. Prve uspjehe postigao je zbirkom novela „Dablinci” iz 1914, u kojima Džojs prikazuje svakodnevicu i raznolika duševna stanja svojih junaka, kao i zanimljivim autobiografskim romanom „Portret umjetnika u mladosti” koji je čitalačkoj publici predstavljen 1916. Moglo bi se reći da je njegovo najpoznatije djelo Uliks objavljen 1922, dok vrhunac njegovog stvaralačkog genija svakako predstavlja Fineganovo bdjenje iz 1939. Iako je većinu svog života proveo izvan Dablina, rana iskustva u Irskoj su ostavila ogroman uticaj na njegov život i djela.

Biografija

Rođen je u dablinskom predgrađu Rotamu, kao najstarije od četrnaestoro djece. Otac Džon je imao malu radnju koja je bankrotirala 1891., što je dovelo porodicu u velike probleme. 1891. Džojs je napisao poemu o smrti Čarlsa Stjuarta Parnela. Njegov otac je bio ljut na način na koji je katolička crkva tretirala Parnela, kao i na stav Irske domaće vladajuće stranke i Britanske liberalne stranke, i na rezultirajući neuspjeh kolaboracije da osigura lokalnu upravu u Irskoj. Irska partija je odbacila Parnela iz rukovodstva. Međutim, uloga Vatikana u savezu sa Britanskom konzervativnom strankom u sprečavanju lokalne uprave ostavila je trajni utisak na mladog Džojsa. Džojsov otac je uredio da se poema objavi i čak je poslao kopiju u Vatikansku biblioteku.

Džejms je morao da napusti školu Clongowes Wood College, jer nije više bilo novca za školarinu. Primili su ga u katoličku školu Christian Brothers, gdje je bio kad je dobio ponudu za školu Belvedere College. 1895, Džojs je u svojoj 13. godini odlučio da se pridruži pokretu Sodality of Our Lady s njegovim vršnjacima u Belvederu. Filozofija Tome Akvinskog je vršila jak uticaj na njega tokom većine njegovog života. Jezuiti su mu predložili da postane dio njihovog reda, Džejms je to odbio i napustio ih. Naime, Džojs je odgojen u strogoj hrišćanskoj porodici i to je imalo veliki uticaj na njegov život i njegova djela, ali on sam je već u 16 godini okrenuo leđa vjerovanju za sva vremena. 1898. se upisuje na University College Dublin, gdje je diplomirao na modernim jezicima (engleski, francuski i italijanski). Još na koledžu počinje da piše i prvo objavljeno djelo mu je osvrt za Ibzenovu dramu.

Džojs je prvi put predstavljen Irskoj publici posredstvom Artura Grifita u njegovim novinama, United Irishman, u novembru 1901. Džojs je napisao jedan članak o Irskom književnom pozorištu, koji je časopis njegovog koledža odbio da štampa. Džojs ga je objavio i lokalno distribuirao. Sam Grifit je napisao članak o cenzuri studenta Džejmsa Džojsa. 1901, Irski nacionalni popis navodi Džejmsa Džojsa kao učenog govornika engleskog i irskog koji živi sa svojom majkom i ocem, šest sestara i tri brata na adresi Royal Terrace (sad Inverness Road), Klontarf u Dablinu.

Kada je diplomirao odlazi u Pariz da tamo studira medicinu, međutim već nakon pola godine se vratio, jer mu je majka umirala od raka. Nakon njene smrti počeo je intenzivno da pije i uspijevao je da preživljava zahvaljujući osvrtima za knjige, časovima, i pjevanju. Te 1904. pokušava da objavi i „Portret umjetnika u mladosti” ali bez uspjeha. U junu 1904. upoznaje svoju buduću ženu Noru Barnakl i oni vrlo brzo napuštaju Dablin. Prvo su otišli u Cirih, pa u Trst gdje je uspio da nađe mjesto učitelja engleskog i gdje je ostao deset godina. 1905. mu se rodio sin Džordž, a dvije godine kasnije i kćerka Lucija. 1909. je posjetio Dablin nadajući se da će tamo objaviti zbirku pripovjedaka „Dablinci”. To je bilo bezuspješno, i zbirka je ostala neobjavljena. 1915. je otišao u Cirih i tamo sreo Hariet Ša Vivera koji ga je riješio finansijskih problema uzevši ga u zaštitu i plaćajući mu obilno za njegov rad. 1920. je otišao u Pariz i tamo ostao 20 godina.

11. januara 1941. imao je operaciju koja je uzrokovala njegov pad u komu. Probudio se dva dana kasnije i tražio da se pozovu njegova djeca. Međutim, oni su bili na putu kad je Džejms preminuo. Sahranjen je na Fluntern groblju u Cirihu, gdje su takođe sahranjeni i njegova žena (umrla 1951) i sin Džordž.

Književni rad

Džojs se u književnosti javio još kao student, 1899. godine, jednom zanimljivom esejističkom analizom Ibzena. On je eksperimentima u narativnoj tehnici i strukturi romana i primjeni toka svijesti dao nov pravac modernoj književnosti. Prva zbirka pjesama Kamerna muzika izišla mu je 1907. (jedno vrijeme pripadao je grupi imažinista, sa Paundom i Eliotom), a zatim je pred sam Prvi svjetski rat objavio jedinu knjigu pripovjedaka – Dablince. Portret umjetnika u mladosti pojavio se 1916, drama Izgnanci 1918, 1922. svjetska književnost dobila je njegovo remek-djelo roman Uliks, na kome je radio još od 1914. To djelo se smatra biblijom evropskog proznog modernizma i uprkos vrlo oštroj polemici oko Džojsovog književnog djela, izvan svake sumnje je njegov ogroman uticaj na razvoj književne proze XX veka. Posle Uliksa, Džojs je napisao još samo Fineganovo bdjenje (1939), djelo na kome je radio više od petnaest godina.

Djela

Džojs je napisao jednu knjigu pjesama (Komorna muzika), te jednu dramu (Izgnanici), međutim, proslavio se svojom prozom.

Punih osam godina je Džojs pokušavao da objavi svoju prvu knjigu proze, zbirku pripovjedaka Dablinci. Dva puta je prerađivan slog knjige, a nekoliko puta urednici su zahtijevali da Džojs promijeni ili izbaci dio teksta. U današnje vrijeme možda zvuči nevjerovatno da se tadašnjim urednicima riječ bloody (krvavo) činila krajnje nepodobnom, te da su za objavljivanje knjige dali uslov po kojemu se ta riječ mora izbaciti.

Portret umjetnika u mladosti je autobiografski roman objavljen prvo u seriji 1914—1915. godine. Riječ je o sazrijevanju umjetnika i o razvoju umjetničke ideje kroz vrijeme. Tu prvi put koristi tehniku unutrašnjeg monologa.

Uliks je objavio nakon velike potrage za izdavačima koji nisu prihvatali kontroverznost ovoga djela, 1922. djelo je napokon objavljeno. I nakon toga djelo je pretrpjelo mnoge poteškoće, 500 primjeraka poslatih u SAD 1922, su bili zaplijenjeni i uništeni. Ipak, ovo djelo je označilo prekretnicu u književnosti, jer koristi novi stil bogat tehnikama poput „toka svijesti” (engl. stream of consciousness), te parodije i humora. Osnovna karakteristika joj je kaleodoskopsko pisanje i formalna struktura. Knjiga se sastoji od 18 poglavlja, svako opisuje jedan sat 16. juna i svako je obojeno različitim bojama pri tome se poklapajući sa jednom epizodom Homerove Odiseje.

Fineganovo bdjenje se pojavio pod nekoliko imena sve dok 1939. nije dobio svoj krajnji oblik i ovaj naslov. Radnja se dešava po noći, i dijelom je nastavak Uliksa. Sve novonastale Džojsove tehnike su ekstremno korištene, tako da su napuštene sve konvencije o toku radnje, izgradnji likova, pa čak i korištenju smislenog jezika. Djelo se bazira na dubokim igrama riječi. Knjiga završava početkom prve rečenice, a počinje njenim krajem, tako da je knjiga u stvari kružnog toka. Džojs je rekao da bi idealni čitalac trebalo da pati od „idealne nesanice” i kada bi pročitao knjigu vratio bi se opet na početak čitajući je ponovo i tako sve u idealnom krugu.

Bloomsday

Šesnaesti dan juna, vrijeme radnje Uliksa, među Džojsovim je pobornicima širom svijeta poznat kao Bloomsday, Blumov dan. U cijelom svijetu, u Irskoj, a naročito u Dablinu, organiziraju se brojne manifestacije u čast Uliksa. Dablinci i turisti šetaju rutom Leopolda Bluma, jedu i piju u kafanama u koje je on zalazio šesnaestog dana juna 1904. godine. Ovo je dan kada je Džojs prvi put upoznao svoju buduću suprugu i zauvijek je ostao ovekovječen.

Džojsovci širom svijeta organizuju i javna čitanja Uliksa. Tokom zadnjih godina stale su se koristiti i prednosti interneta, pa tako na majci svih mreža članovi džojsovskih asocijacija s cijele planete glasno čitaju djelove Uliksa. Svojevremeno je jedan odlomak pročitala i irska predsjednica Mari Robinson.

Bibliografija

Chamber Music (poeme, 1907)
Dablinci (Dubliners, kolekcija kratkih priča, 1914)
A Portrait of the Artist as a Young Man (roman, 1916)
Exiles (pozoričini komad, 1918)
Ulysses (roman, 1922)
Pomes Penyeach (poeme, 1927)
Collected Poems (poeme, 1936, koje obuhvataju Chamber Music, Pomes Penyeach i druge ranije objavljene radove)
Finnegans Wake (roman, 1939)

Posthumne publikacije

Stephen Hero (precurzor dela A Portrait; napisano 1904–06, objavljeno 1944)
Giacomo Joyce (napisano 1907, objavljeno 1968)
Letters of James Joyce Vol. 1 (ed. Stjuart Gilbert, 1957)
The Critical Writings of James Joyce (editori. Elsvort Mejson i Ričard Elman, 1959)
The Cat and the Devil (London: Faber and Faber, 1965)
Letters of James Joyce Vol. 2 (ed. Ričard Elman, 1966)
Letters of James Joyce Vol. 3 (ed. Ričard Elman, 1966)
Selected Letters of James Joyce (ed. Ričard Elman, 1975)
The Cats of Copenhagen (Ithys Press, 2012)
Finn's Hotel (Ithys Press, 2013)

 

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *