2001: Odiseja u svemiru – Priča o filmu

photo by Letterboxd

2001: Odiseja u svemiru (eng. 2001: A Space Odyssey) britanski SF film iz 1968. kojeg je režirao Stanley Kubrick, a kao osnovu je uzeo kratku priču Arthura C. Clarkea The Sentinel iz 1948. godine. Glavne uloge tumače Keir Dullea, Gary Lockwood i William Sylvester. Proračun filma popeo se na tada astronomskih 10,5 miliona $, neviđena svota za jedan SF film u to vrijeme. Iako je prilikom premijere izazvao podvojene reakcije, pošto ga dobar dio publike i kritike nije razumio ili ga je smatrao neshvatljivim, Odiseja u svemiru je s vremenom stekla ogromnu reputaciju te je danas jedan od najslavnijih i najuticajnijih SF filmova. Film je poznat po svom naučnom realizmu, revolucionarnim specijalnim efektima i simboličnoj priči. “2001: Odiseja u svemiru” se nalazi i na listi 250 najboljih filmova kinematografije na siteu IMDb.

1991. Kongresna biblioteka proglasila je film “kulturno, istorijski ili estetski značajnim” te ga uključila u Državni filmski registar. U anketi kritičara 2002. i 2012. časopisa Sight & Sound Odiseja u svemiru zauzela je visoko šesto mjesto na listi najboljih filmova svih vremena; u istom izdanju je prema anketi režisera zauzela čak drugo mjesto.

Radnja

Predistorijska Afrika. Čovjekoliki majmuni jednog dana su našli ogromni, crni monolit i postali fascinirani njim. Po prvi put su vidjeli nešto savršeno, glatko i vještačko te su inspirisani njim po prvi put upotrijebili kosti kao oružje i oruđe. U budućnosti, u 2001. godini, astronauti su otkrili isti monolit na mjesecu te saznali da emituje signale prema Jupiteru. Ubrzo je poslat svemirski brod Discovery One predvođen s astronautima Bowmanom i Lockwoodom na misiju za Jupiter kako bi otkrili navodno zadnji monolit. No na njihovom putovanju kompjuter HAL 9000, ultimativno oruđe, poludi i ubije sve astronaute osim Bowmana, koji ga uspije deaktivirati i nastaviti prema Jupiteru. Tamo dođe u kontakt sa monolitom koji ga odvede na put po prostranstvima svemira i sna. Bowman se ubrzo nađe u jednoj prostoriji. U njoj ostari te ga onda monolit transformiše u više biće, “dijete zvijezda”, koje se vrati u orbitu Zemlje.

Glume
Produkcija

Snimanje “2001” počelo je 29.12. 1965. u Shepperton Studio u Engleskoj. Studio je izabran zbog svoje veličine pa je tako u njemu izgrađen set za scenu u kojoj astrounauti istražuju mjesečev krater Tycho. To je bila prva scena koja je snimljena. Od 1966. snimanje se nastavilo kod MGM britanskog studija, takođe smještenog u Engleskoj. Uvodne scene u Africi doista su snimljene na tom kontinentu, ali su ljudi u kostimima majmuna nastupili u britanskom studiju – kako bi se dočaralo afričko okruženje, upotrijebljena je posebna projekcija snimljenih krajolika kroz srebrno staklo, postavljeno dijagonalno ispred kamere, u pozadini glumaca. Film je snimljen u Super Panavision 70 sa 65 mm filmskim negativom. Do marta 1968. Kubrick je počeo montirati film te je dovršio završnu verziju samo par dana prije svjetske premijere 6. aprila 1968. Budžet filma popeo se sa prvobitnih 6 miliona na 10.5 miliona $.

Kubrick je snimio i nekoliko scena koje nisu ušle u originalnu verziju filma. Među njima je i scena u školi na mjesečevoj stanici Clavius u kojoj nastupa i Kubrickova vlastita kćerka, kupovina Galagija u futurističkoj trgovini. Tu je još i poduži materijal o “hodanja po svemiru”, kada Bowman uzima rezervni dio za antenu iz jednog koridora, te značajna uvodna sekvenca u kojoj naučnici raspravljaju o mogućnosti vanzemaljskog života.

1984. snimljen je i “nastavak” filma, “2010“, koji je takođe snimljen po knjizi Arthura C. Clarkea.

Filmska muzika

Stanley Kubrick, čiji su filmovi poznati po vrhunskoj muzici, zatražio je najprije Alexa Northa (koji je napisao filmsku muziku za Spartaka), da napravi muziku za Odiseju, koja je trebala biti temeljena na klasičnim djelima. Kubrick je na kraju ipak upotrijebio klasične i avangardne djelove.

Sam film počinje s Atmosphèresom Györgyja Ligetija uz crnu sliku, dalje se sva pojavljivanja monolita prate Kyrieom iz Ligetisovog Reqiuema i ostatak soundtracka s Lux Aeterna i Aventures.

Prva scena nakon pojavljivanja logotipa filmskog studija prikazuje Sunce, Mjesec i Zemlju u konjunkciji. Sunce izlazi, te se čuje uvod iz Tako je govorio Zarathustra Richarda Straussa. U tom djelu je Richard Strauss izmuzicirao izlazak Sunca (nije poznat upečatljiviji izlazak Sunca u istoriji muzike) koji je opisan na početku knjige. U tom kontekstu, početku nečeg novoga, mora se razumjeti i muzika tog djela u cijelom filmu.

Legendarnu scenu u kojoj svemirski brod obilazi svemirsku stanicu, pratila je muzika Johanna Straussa Na lijepom plavom Dunavu.

Polazak prema Jupiteru praćen je adagiom za solo čelo i gudače iz Gayaneh suite Arama Chatschaturjana.

Muzika se u 2001: Odiseji u svemiru, prvi puta primijenila kao samostalni narativni element.

Nagrade
  • Osvojen Oscar (najbolji specijalni efekti) i 3 nominacije (najbolja režija, scenario, scenografija).
  • Osvojene 3 BAFTA-e (najbolja fotografija, zvuk, scenografija) i jedna nominacija (najbolji film).
Teme i analiza

Priča nema prave radnje i većinom u njoj nema dijaloga – a kada i ima oni su trivijalni – što je Kubrick namjerno napravio kako bi svaki gledalac izvukao svoj zaključak oko toga što se dogodilo. U toj priči čovjek pokušava doseći i otkriti svoj smisao i suštinu postojanja. Monolit je simbol za najviši ljudski ideal čije su granice uvijek izvan dosega ali koji uvijek inspiriše čovjeka da se razvija i da sve od sebe da bi ga dosegnuo; on predstavlja monumentalnu tranziciju u ljudskoj evoluciji, od pračovjeka do nadčovjeka u završnici. Prva pojava monolita javlja se u predistorijskoj Africi, kada pračovjek nije znao za inteligenciju nego je bio obična životinja. No, pojavom monolita pračovjek otkriva da se kost može upotrijebiti kao oruđe – po prvi put je otkrivena inteligencija i pleme koje ju je otkrilo zagospodarilo je svijetom. Zanimljivo, dominacija plemena je propraćena nasiljem i ubistvom članova nerazvijenog plemena, što odražava Kubrickovu stalnu mračnu viziju čovječanstva koje se ne može riješiti nagona.

Druga pojava monolita javlja se u budućnosti, u 2001. godini. Iako se čovjek do tada jako razvio, još uvijek ne može ničim objasniti tajnoviti monolit i njegovu svrhu. Čovjek je u međuvremenu otkrio najsavršenije oruđe, inteligentni kompjuter HAL, koji je toliko sposoban da prijeti zasijeniti i samog čovjeka. Čovjek je postao rob vlastitog oruđa. No kada astronaut Bowman isključi HAL-a i stigne do monolita, postane nadčovjek, savršeno biće. Kao i na početku filma, čovjek se stavlja na viši evolucijski nivo. Neki film vide i kao odu “ateističkoj religiji”.

Leonard F. Wheat je u svojoj knjizi “Kubrick's 2001: A Triple Allegory” zaključio kako je cijela priča jedna ogromna, trostruka alegorija. Tri alegorije su:

  • 1. Parafraza Nietzscheove knjige “Tako je govorio Zaratustra“. Najočitija referenca je upotreba muzike; više puta se čuje “Also sprach ZarathustraRicharda Straussa. Nietzsche u toj knjizi raspravlja o tome kako je čovjek nešto između majmuna i nadčovjeka. Nadčovjek je biće koje je “iznad morala”, stanje koje čovjek doseže vlastitim kultivisanjem i kontrolisanjem, vladanjem nad sobom i svojom okolinom.
  • 2. HomerovaOdiseja“, vidljiva i po naslovu.
  • 3. Clakova vlastita teorija da će se čovjek i mašina jednog dana spojiti u jedno, vidjivo je i po ponašanju HAL-a koji razvije emocije straha.
Zanimljivosti
  • Kubrick je jednom izjavio da je priča o potrazi za monolitom zapravo alegorija o potrazi za Bogom.
  • U originalnom scenariju svemirski brod je trebao putovati do Saturna, ali je Kubrick odustao od te ideje jer specijalni efekti nisu mogli dovoljno uvjerljivo dočarati prstene oko planeta.
  • U ranijoj verziji scenarija, priča je imala naratora.
  • Originalni film je pri premijeri trajao 160 minuta, ali je Kubrick kasnije izrezao 20 minuta kako bi udovoljio kritičarima koji su prigovarali zbog predugog trajanja.
  • U knjizi, HAL je star 4, a u filmu 9 godina.
  • Prvi dijalog u filmu javlja se tek nakon 25 minuta.
Kritike

“2001: Odiseja u svemiru” pri premijeri nije doživjela posebne pohvale kritičara, no u međuvremenu je njena reputacija prerasla u jedan u najhvaljenijih filmova 20. vijeka. Kritičari danas posebno hvale moderan dizajn “prošle” budućnosti i kompleksnu priču. Kritčar David Elliott u svojoj je recenziji filma napisao: “Ako se možete predati k njoj, “2001: Odiseja u svemiru” će vam proširiti razum” dok je Dan Jardine zaključio: “Kako drugačije nazvati ovaj film nego čista umjetnost?”. Ipak, još uvijek ima kritičara koji filmu zamjeraju da je predugačak, ukočen, dosadan i da su mu svi likovi jednodimenzionalni jer je Kubrickova vizija bila usredotočena previše na ljudski rod, a premalo na pojedinca. Tako je Renata Adler napisala: “Priča se nalazi negdje između hipnotičnog i dosadnog”.

U svojoj listi velikih filmova, Roger Ebert je napisao: “Genijalnost filma “2001: Odiseja u svemiru” ne leži toliko u tome što Stanley Kubrick čini, nego kako malo. Ovo je djelo umjetnika toliko uvjerenog u svoju viziju da nije uključio nijedan kadar samo da bi zadržao našu pažnju. On smanjuje svaku scenu do njene suštine i ostavlja je na ekranu dovoljno dugo da kontempliramo o njoj, da se nastani u našoj mašti. Među SF filmovima, “2001” se ne brine toliko o tome da nas intrigira, nego da inspiriše naš um… Većina filmova je o likovima sa ciljem na umu, koji ga zadrže i ostvare nakon komičnih ili dramatičnih avantura. “2001” nije o cilju nego o izazovu, potrebi. Ne intrigira svoje efekte na specifične djelove priče, niti traži da se identifikujemo sa Daveom Bowmanom ili nekim drugim likom. Ona nama kaže; postali smo ljudska bića kada smo počeli razmišljati. Naš um nam je dao oruđe da razumijemo gdje živimo i ko smo. Sada je vrijeme da idemo dalje u idući korak, da znamo da nismo na planeti nego među zvijezdama, i da nismo meso nego inteligencija”.

Arsen Oremović je filmu dao 4 od 4 ‘kritičarska prsta’: “Taj je film poezija, cijela filozofija o nepojmljivosti i pomicanju granica mašte koja ne razgovara s racijom nego s podsvijesti. Zato je gledatelj tako dobro osjeća, ali ne nužno i apsolutno razumije. Odiseja je izuzetno vizualno, ali i zvučno iskustvo, tako poticajno i jako da su je hipiji u vrijeme nastanka gledali i tako štedjeli novac na LSD-ima, a postizali iste efekte.”

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *