Borisav Stanković – Začetnik moderne srpske književnosti

Borisav Bora Stanković (Vranje, 31. mart 1876Beograd, 22. oktobar 1927), srpski pripovjedač, romansijer, dramatičar i jedan od najznačajnijih pisaca srpskog realizma. Rođen je u Vranju i vrlo rano je ostao bez roditelja, pa ga je odgajila majka njegovog oca, baba Zlata. Završio je Pravni fakultet u Beogradu 1902. godine. Svoju najpoznatiju dramu Koštana objavljuje 1902. godine, gdje prvi put u književnom djelu koristi vranjski izgovor, što izaziva velike kritike. Svoj najpoznatiji roman Nečista krv objavljuje 1910. godine, dobijajući pozitivne kritike. Za vrijeme Prvog svjetskog rata biva zarobljen i transportovan u logor Derventa. Posle rata radi u Ministarstvu prosvete Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Umro je 1927. godine u Beogradu.

Biografija

Poštanska marka s likom Borisava Stankovića, dio serije maraka pod imenom „Velikani srpske književnosti“ koju je izdala Srbijamarka, PTT Srbija, 2010. godine

Rođen je 31. marta 1876. godine u Vranju od oca Stojana, koji je bio po zanimanju obućar, i majke Vaske, ćerke bogatog vranjanskog trgovca Riste Grka. Imao je mlađeg brata Timotija koji je umro u drugoj godini. Otac mu umire 1881. godine, a majka 1883., tako da se od tada o njemu starala Zlata, njegova baba po ocu. Baba Zlata je poticala iz stare ugledne, ali osiromašene vranjanske porodice i često mu je pričala o „starom“ Vranju.

U Vranju je završio osnovnu školu i sedam razreda gimnazije (koja danas nosi njegovo ime). Osmi razred je završio u Nišu gdje je i maturirao. Baba Zlata umire 8. februara 1896., iste godine kada on upisuje Ekonomski odsjek Pravnog fakulteta u Beogradu. Zbog nedostatka novca prodaje kuću lokalnom svešteniku.

1900. izdaje, u časopisu Zvezda treći čin djela Koštana, koje je po njegovim riječima pozorišna igra u četiri čina. Cijela drama štampana je u Srpskom književnom glasniku 1902. godine, iako je Stanković više puta prepravljao sve do konačne verzije 1904. Iste godine završava Pravni fakultet u Beogradu i ženi se Beograđankom Angelinom Milutinović. Sa njom je imao 3 kćeri. U periodu 1903-1904 provodi nekoliko mjeseci u Parizu, a posle povratka radi kao carinik i poreznik.

Objavljuje roman Nečista krv 1910. godine, koji je odmah proglašen za remek djelo srpske književnosti. 1915. ostavlja porodicu u Kraljevu i kao poslanik Ministarstva vjera se povlači pred neprijateljem u Niš, sa moštima Stefana Prvovjenčanog. U Podgorici ga Austrougari zarobljavaju i interniraju u Derventu. Jula 1916. godine uz pomoć prijatelja biva pušten kući u Beograd. Tamo piše kulturnu rubriku u Beogradskim novinama kako bi prehranio porodicu.

1920. godine postaje činovnik Ministarstva prosvete u Umetničkom odjeljenju. U aprilu 1924. slavi tridesetogodišnjicu književnog stvaralaštva i njegova drama Koštana se opet štampa i igra.

22. oktobra 1927. godine umro je u Beogradu. Sahranjen je na Novom groblju.

Književno delo

Njegovo cjelokupno književno djelo je vezano za Vranje, iako je u Vranje rijetko odlazio i nema podataka da je ikada bio u okolnim selima; čak nije ni poznavao geografski položaj materijalnih mjesta. U jednom predavanju je priznao da je svoje likove oblikovao prema pričama koje je slušao i spajao elemente više ličnosti kako bi njegovi likovi djelovali punije. Njegovo stvaralaštvo uglavnom se svrstava u realizam, ali ima osobine koje naginju ka naturalizmu. Novija kritika svrstava ga u začetnike moderne srpske književnosti.

Uveo je vranjanski govor u književnost, zbog čega je bio stalno kritikovan od strane mnogih savremenika školovanih na zapadu. Oni su kritikovali njegov jezik i stil pisanja, govoreći da su njegova djela „nepismena i orijentalna.“

Javljajući se u vrijeme kada se mlađa generacija sve intenzivnije orijentiše prema zapadnjačkim uzorima, ostaje privržen realističkim tradicijama; djela su mu prožeta osjećanjem naklonosti prema patrijarhalnom svijetu stare Srbije. Opisujući tragične ličnosti, junake koji propadaju kao „poetične žrtve ljubavi“, dao je upečatljivu sliku zavičajnog Vranja, raslojavanje i degeneraciju starih trgovačkih porodica, prodiranje seoskog elementa u grad. Bio je slikar strasnih sukoba i nostalgije za mladošću. Proza mu je nadahnuta osjećajem fatalizma i istočnjačke čulnosti. Pored pripovjedaka i romana okušao se i kao dramski pisac. Beogradske prilike za vrijeme Prvog svjetskog rata opisao je u memoarskom djelu Pod okupacijom.

Nijedan njegov rukopis nije sačuvan.

Spomenik Bori Stankoviću u gradskom parku u Vranju
Prvi književni rad

Bora Stanković je objavio prvi književni rad u časopisu Golub. To su bile dvije pjesme: Majka na grobu svog jedinca i Želja.

Zaovstavština

Rad Borisava Stankovića je imao veliki uticaj na kulturu i na formiranje identiteta Vranjanaca. Mnoge institucije u gradu nose njegovo ime (npr. gimnazija, Gradska biblioteka i profesionalno pozorište), kao i jedna ulica. Njegova kuća (izgrađena 1855. godine) je pretvorena u muzej posvećen njegovom životu i stvaralaštvu. Nekadašnja fabrika obuće „Koštana“ u Vranju je nosila naziv lika iz njegove istoimene drame.

Bibliografija
Knjige
  • Majka na grobu svoga jedinca, prvi objavljeni rad, pjesma. „Golub“, 1. XI 1894.
  • Iz starog jevanđelja, Beograd, 1899.
  • Koštana, „Komad iz vranjskog života u četiri čina s pevanjem“, Beograd, 1902.
  • Božji ljudi, Novi Sad, 1902.
  • Stari dani, Beograd, 1902.
  • Koštana, Dramske priče, Sremski Karlovci, 1905.
  • Pokojnikova žena, Beograd, 1907.
  • Nečista krv, Beograd, 1910.
  • Njegova Belka, Beograd, 1921.
  • Drame. (Koštana. — Tašana. — Jovča. — Dramatizacija Nečiste krvi), Beograd, 1928.
  • Pod okupacijom, Beograd, 1929.
  • Sabrana dela, I—II, Beograd, „Prosveta“, 1956.
  • Gazda Mladen, 1928.
Pripovjetke
  • Baba Stana (1907)
  • Bekče (1901)
  • Biljarica (1902)
  • Copa (1902)
  • Č'a Mihailo (1902)
  • Đurđevdan (1898)
  • Jovan (1902)
  • Jovča (1901)
  • Jovo-to (1909)
  • Ludi Stevan (1902)
  • Ljuba i Naza (1902)
  • Mace (1902)
  • Manasije (1902)
  • Marko (1902)
  • Menko (1902)
  • Mitka (1902)
  • Moj zemljak (1909)
  • Naš Božić (1900)
  • Nuška (1899)
  • Njegova Belka (1920)
  • Oni (1901)
  • Paraputa (1902)
  • Pokojnikova žena (1902)
  • Rista krijumčar (1905)
  • Stanko „Čisto brašno“ (1902)
  • Stanoja (1898)
  • Stari dani (1900)
  • Stari Vasilije (1906)
  • Stevan Čuklja (1906)
  • Taja (1901)
  • Tetka Zlata (1909)
  • U noći (1899)
  • Uvela ruža (iz dnevnika) (1899)
  • U vinogradima (1899)
  • Zadušnica (1902)
U popularnoj kulturi
Galerija

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *