David Lean – Biografija

Sir David Lean, engleski filmski režiser, producent, scenarist i montažer, koji se najbolje pamti po epskim filmovima kao što su: Most na rijeci Kwai (1957), Lawrence od Arabije (1962), i Doktor Živago (1965); te po svojim cijenjenim adaptacijama romana Charlesa Dickensa, Velika očekivanja (1946) i Oliver Twist (1948); kao i za renomiranu romantičnu dramu Kratki susret (1945).

Izuzetno poštovan od strane poznatih režisera kao što su Steven Spielberg i Stanley Kubrick, Lean je, u anketi iz 2002. pod nazivom “Režiseri o vrhunskim režiserima”, proglašen za 9. najvećeg filmskog režisera svih vremena u magazinu Sight & Sound koji izdaje Britanski filmski institut. Nominovan sedam puta za Oscara za najboljeg režisera, osvojio je nagradu dva puta za filmove Most na rijeci Kwai, i Lawrence od Arabije. Leanova tri filma se nalaze među prvih pet od 100 najboljih britanskih filmova na listi Britanskog filmskog instituta.

Rane godine

Lean je rođen u Croydonu, okrug Surrey (sada dio Londona), kao sin Francisa Williama le Blounta Leana i Helene rođene Tangye (nećaka Sir Richarda Trevithicka Tangyea). Njegovi roditelji bili su kvekeri i pohađao je kvekersku školu Leighton Park School u Readingu, okrug Berkshire. Njegov mlađi brat, Edward Tangye Lean (1911-1974), osnovao je prvi književni klub Inklings kada je bio student na Oxfordu. Lean je bio nezainteresovan za školu, sanjive prirode i smatran je “neuspješnim” studentom. Napustio je školu kao tinejdžer da bi se pridružio očevoj računovodstvenoj firmi kao pripravnik. Jedan događaj koji je presudno uticao na njegovu karijeru, u većoj mjeri nego njegovo formalno obrazovanje, bio je poklon od strica, kada je kao desetogodišnjak dobio Brownie kameru. “Obično u to vrijeme niko nije davao dječacima kamere dok ne bi navršili 16 ili 17 godina. Bio je to veliki kompliment za mene i uspio sam u tome.” Lean je sam umnožavao i razvijao svoje filmove, i to je bio njegov “veliki hobi”. Kad mu je bilo 16 godina, njegov otac je napustio porodicu i pobjegao sa drugom ženom. Lean je kasnije slijedio sličan put nakon svog prvog braka i djeteta.

Period kao filmski montažer

Dosađujući se na poslu, Lean provodi svako veče u bioskopu i 1927. godine, nakon što ga je tetka savjetovala da pronađe posao u kojem bi uživao, odlazi u Gaumont Studios gdje radi mjesec dana kao pripravnik bez plate. Počeo je kao konobar, da bi bio unaprijeđen u rukovaoca klape, i ubrzo dobija mjesto trećeg pomoćnika režisera. Do 1930 radio je kao montažer za filmske novosti, uključujući i Gaumont Pictures i Movietone News. Njegov prelazak na filmove počeo je sa filmom Sloboda mora (1934) i Escape me Never (1935).

Montirao je dva filma Gabriela Pascala zasnovana na pozorišnim predstavama Georgea Bernarda Shawa, Pigmalion (1938) i Major Barbara (1941). Takođe je montirao Powell i Pressburgerov film 49. paralela (1941) i Jedan od naših aviona nedostaje (1942). Nakon ovog posljednjeg filma, Lean je započeo svoju karijeru režije, pošto je već zaključno sa 1942. godinom montirao više od dvadeset igranih filmova. Tony Sloman je 1999. napisao: “David Lean, Robert Wise, Terence Fisher i Dorothy Arzner su dokazali da je soba za filmsku montažu jednostavno najbolji temelj za filmsku režiju.” David Lean je 1968. godine dobio počasno članstvo u Udruženju britanskih filmskih montažera.

Period kao režiser

Njegovo prvo ostvarenje kao režisera je bio film Borimo se na moru (1942) u saradnji sa Noëlom Cowardom, a nakon toga je prilagodio nekoliko Cowardovih pozorišnih predstava u uspješne filmove.

Među njima su bili Ova srećna rasa (1944), Veseli duh (1945) i Kratki susret (1945).

Slijede proslavljene adaptacije romana Charlesa Dickensa Velika očekivanja (1946) i Oliver Twist (1948). Ova dva Dickensova filma su bili prvi u režiji Leana i u glavnoj ulozi Aleca Guinnessa, kojeg je Lean smatrao svojom “amajlijom”. Guinnessov prikaz Fagina bio je vrlo kontroverzan u to vrijeme. Prva projekcija filma u Berlinu tokom februara 1949. uvrijedio je preživjelu jevrejsku zajednicu i dovela je do nereda.

Film je izazvalo proteste i u New Yorku, a nakon privatne projekcije, bio je osuđen od strane Lige protiv klevete i Odbora američkih rabina. “Na naše iznenađenje film je optužen za širenje antisemitizma“, napisao je Lean. “Pretjerano smo uveličali Fagina i, nadali smo se, da će biti zabavan jevrejski negativac.” Uslovi koje je postavila cenzura značili su da se puštanje filma u Sjedinjenim Američkim Državama odlaže do jula 1951., nakon čega je trajanje filma smanjeno za osam minuta.

Sljedeći film u režiji Leana je Strastveni prijatelji (1949), film koji je bio netipičan za Leana, ali je obilježio njegovu prvu saradnju sa Claudeom Rainsom, koji se kasnije pojavio u filmu Lawrence od Arabije. Njegova treća supruga, glumica Ann Todd pojavljuje se u filmovima Strastveni prijatelji, Madeleine (1950) i Zvučni zid (1952).

Posljednji od ovih filmova nastao je po scenariju pisca Terencea Rattigana i bio je prvi od ukupno tri Leanova filma koje je snimio za London Films u vlasništvu producenta Sir Alexandera Korde. Zatim slijedi Hobsonov Izbor (1954), sa Charlesom Laughtonom u glavnoj ulozi, zasnovan na pozorišnom komadu Harolda Brighousea.

Međunarodna ostvarenja

Film Ljetnje doba (1955) označio je novi preokret za Leana. Iako je bio djelimično finansiran od strane Amerikanaca, ipak je pripao Kordinom London Filmsu. U glavnoj ulozi se pojavljuje Katharine Hepburn kao američka žena srednjih godina koja doživljava romansu za vrijeme odmora u Veneciji. Film je bio u potpunosti sniman na lokaciji.

Columbia i Sam Spiegel

Leanovi filmovi su sada postali rijetki, ali mnogo većih razmjera, i sa mnogo većom međunarodnom pažnjom. Most na rijeci Kwai (1957) bio je zasnovan na romanu Pierrea Boullea i priča je o britanskim i američkim ratnim zarobljenicima koji pokušavaju preživjeti u japanskom logoru tokom Drugog svjetskog rata. U filmu se pojavljuju zvijezde kao što su William Holden i Alec Guinness i 1958. doživljava najveću prodaju u bioskopskim blagajnama širom Sjedinjenih Američkih Država. Osvojio je i nekoliko Oscara, uključujući i Oscara za najboljeg glumca, za najbolji film i režiju.

Nakon opsežnog rada na lokacijama na Bliskom istoku, Sjevernoj Africi, Španiji i drugdje, Lean je 1962. objavio Lawrencea od Arabije. Prvi Leanov projekat po scenariju dramskog pisca Roberta Bolta, koji govori o životu T. E. Lawrencea, britanskog oficira koji je ujedinio narode Arapskog poluostrva da se bore u Prvom svjetskom ratu. Film je pomogao glumcu Peteru O'Tooleu da postane zvijezda. Osvojio je sedam Oskara, uključujući i onaj za najbolji film i za Leana drugu pobjedu kao najboljeg režisera. On ostaje upamćen kao jedini britanski reditelj koji je osvojio više od jednog Oskara za režiju.

MGM

Lean je imao svoj najveći komercijalni uspjeh sa Doktorom Živagom (1965), romansom koja se dešava za vrijeme Oktobarske revolucije. Film je zasnovan na istoimenom romanu Borisa Pasternaka, i priča je o ljekaru i pjesniku (Omar Sharif), koji se zaljubljuje u ženu po imenu Lara (Julie Christie) i bori se da bude s njom u haosu revolucije koja se kasnije pretvara u građanski rat. Pored toga, Lean je režirao neke scene za film Najveća priča ikad ispričana (1965), dok je George Stevens radio na lokaciji u Nevadi.

1970., film Ryanova kći je konačno pušten za prikazivanje nakon dugotrajnog snimanja u Irskoj. Tragična romansa, koja se djelimično temelji na romanu Gustavea Flauberta Madame Bovary. Film je dobio daleko manje pozitivne recenzije od rediteljevog dotadašnjeg rada, a posebno snažno su ga napali njujorški kritičari, tako da nije doživio uspjeh na međunarodnim blagajnama, za razliku od ranijih Leanovih epskih ostvarenja. Neki kritičari su smatrali da masivne vizuelne razmjere i dužina trajanja filma nisu odgovarali veličini romantične priče. Ipak, film je sljedeće godine osvojio dva Oscara, za snimatelja Freddieja Younga i sporednog glumca Johna Millsa. Zbog prijema filma Lean odlučuje da prestane sa režiranjem za nekoliko godina sve do filma Put u Indiju (1984.), koji će mu biti i zadnji. 1984. je dobio titulu viteza.

Planirao je epsku produkciju Nostroma Josepha Conrada, ali je umro od raka u 83. godini. Marlon Brando, Paul Scofield, Anthony Quinn, Christopher Lambert, Isabella Rossellini i Dennis Quaid bili su među glumcima koji su trebali nastupiti u filmu.

Zanimljivosti

  • Uloga Petera O'Toolea kao ekscentričnog reditelja u filmu Kaskader (1980.) je djelimično temeljena na Leanu, koji je sarađivao s O'Tooleom na Lawrenceu od Arabije.
  • Često je navodio Johna Forda kao jednog od svojih omiljenih reditelja, a koristio je njegove Tragače (1956.) kao referencu dok je snimao epske filmove (npr. Lawrence i Živago). Drugi veliki uticaj bio je film Kinga Vidora, Velika parada (1926.), na koji se referirao u sceni iz Živaga.
  • Omiljeni je reditelj Stevena Spielberga, Martina Scorsesea, Georgea Lucasa i mnogih drugih. Lucas se referirao na njegove filmove (posebno na Lawrencea kroz svoj serijal Ratovi zvijezda.
  • Nekoliko puta je pokušao sarađivati s Marlonom Brandom, kojem je namijenio ulogu Victora Komarovskog u Doktoru Živagu (koja je otišla Rodu Steigeru), kao i majora u Ryanovoj kćeri, a imao ga je u vidu i za produkciju Nostroma kojeg je planirao snimiti prije smrti. Međutim, nije mu htio dati naslovnu ulogu u Lawrenceu, jer je preferirao engleskog glumca; Spiegel je htio Branda za ulogu T.E. Lawrencea, dok je Lean bio protiv.
  • Režirao je neke scene filma Najveća priča ikad ispričana (1965.), dok je George Stevens obavljao lokacijska snimanja u Nevadi. U većini njegovih scena pojavili su se Claude Rains i Jose Ferrer, koji su prije toga radili s njim u Lawrenceu od Arabije.
  • Na šest filmova je sarađivao s Alecom Guinnessom. Lean je adaptirao Guinnessovu pozorišnu verziju Velikih očekivanja za svoj drugi film te se tako osjećao odgovornim za Guinnessovu filmsku karijeru; Guinness je odmah odbacio takvu tvrdnju. To, uz Guinnessov perfekcionizam i teški karakter i ono što je smatrao Leanovim autoritarnim držanjem na snimanju filma, uzrokovalo je svađu gotovo na svakom filmu na kojem su radili zajedno. Uprkos razlikama, njih dvojica su imali visoko mišljenje o jedan o drugome te su nastavili raditi zajedno tokom svojih karijera.
  • Među filmovima koje je pokušao snimiti, ali je bio prisiljen prepustiti ih drugima, bili su The Wind Cannot Read (1958.), Bounty (1984.), Moja Afrika (1985.) i Carstvo sunca (1987.).
  • U devedestima je u njegovom rodnom Gornjem Londonu izgrađen bioskop u njegovu čast, The David Lean cinema.

Filmografija

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *