Fransisko de Goja – Poslednji među starim i prvi među modernim majstorima slikarstva

Fransisko Hose de Goja i Lusijentes (šp. Francisco Jose de Goya y Lucientes; rođen 30. marta 1746. u Fundetodosu, Španija, umro 16. aprila 1828. u Bordou, Francuska) veliki španski slikar, crtač i grafičar. Smatra se najvažnijim španskim umjetnikom krajem 18. i početkom 19. vijeka, a tokom njegove dugogodišnje karijere bio je komentator i hroničar svoje ere. Izuzetno uspješan tokom svog života, Goja se često naziva i poslednjim među starim majstorima i prvim među modernim. Bio je takođe jedan od sjajnih savremenih portretista. Njegovo djelo je ogledalo španske istorije vremena u kojem je živio. Kasnije će snažno uticati na umjetnike 19. i 20. vijeka. U seriji grafika pod imenom Užasi rata (šp. Los desastres de la guerra, 1810—14), Goja prikazuje ratne tragedije uzrokovane Napoleonovom invazijom na Španiju. Među najpoznatijim Gojinim slikama su Gola maja (šp. Maja desnuda) i Obučena maja (šp. Maja vestida), obije iz perioda od 1800. do 1805. godine (danas u Muzeju Prado u Madridu). Zapravo, originalno ime slika su Ciganke (šp. Gitanas), jer su se pod tim imenom nalazile na spisku Manuela Godoja, koji je bio njihov prvi vlasnik. Ime „maja“ duguju Inkviziciji, koja ih je tako nazvala zbog smjelosti i drskosti koje posjeduju. Španska riječ maja (čita se: „maha“) kolokvijalni je pojam koji se u Gojino doba koristio u Španiji za žene nižeg staleža koje su se ponašale preslobodno i provokativno.

Rođen u skromnoj porodici 1746. godine u selu Fuendetodos u Aragonu. Goja je studirao slikarstvo od svoje četrnaeste godine pod Hoze Luzanom, a kasnije se preselio za Madrid da studira kod Antona Rafaela Mengsa. Oženio je Hosefu Bajeu 1773. godine; njihov život je bio karakterisan skoro konstantnom serijom trudnoća i pobačaja, i samo jednim djetetom, sinom, koji je doživio zrelost. Goja je postao dvorski slikar na španskom dvoru 1786. godine i taj rani dio njegove karijere je obilježen portretima španske aristokratije i kraljevske porodice, i rokoko stilom tapiserijskih slika dizajniranih za kraljevsku palatu.

Goja je bio uzdržan, i mada su njegova pisma i spisi sačuvani, malo je poznato o njegovim mislima. 1793. godine pretrpio je ozbiljnu i nedijagnoziranu bolest koja ga je ostavila gluvim. Bolestan i razočaran, nakon 1793. godine njegov rad postaje progresivno tamniji i pesimističniji. Njegove kasnije štafelajske i zidne slike, otisci i crteži kao da odražavaju mračnu perspektivu na ličnom, društvenom i političkom nivou, što je u suprotnosti sa njegovom društvenim usponom. Imenovan je za direktora Kraljevske akademije 1795, godine kad je Manuel Godoj napravio nepovoljan ugovor sa Francuskom. 1799. Goja je postao glavni komorni slikar, što je u to vrijeme bio najviši rang španskog dvorskog slikara. Tokom kasnih 1790-tih on je po Godojevoj narudžbini završio svoju sliku Gola Maja, što je bio izuzetno smio prikaz golotinje za to vrijeme, vjerovatno pod uticajem Dijega Valaskeza. 1801. slikao je Karlosa IV od Španije i njegovu porodicu.

1807 Napoleon vodi francusku armiju u Poluostrvski rat protiv Španije. Goja je ostao u Madridu tokom tog perioda, što je duboko uticalo na njega. Iako nije javno izjašnjavao svoje misli, to se može zaključiti iz njegove serije otisaka Užasi rata (koji su objavljeni 35 godina nakon njegove smrti) i njegovih slika iz 1814 Drugog maja 1808. i Trećeg maja 1808. Drugi radovi iz njegovog središnjeg perioda su Kaprici i Los disparates serije gravura, i širok spektar slika vezanih za ludilo, mentalne institucije, vještice, fantastična stvorenja, religiju i političku korupciju, što sve ukazuje na to da se plašio kako za sudbinu svoje zemlje, tako i za sopstveno mentalno i fizičko zdravlje.

Njegov kasni period kulminira sa Crnim slikama iz 1819–1823, nanijetim uljem na gipsane zidove njegove kuće Kinta del Sordo (kuća gluvog čovjeka) gdje je, razočaran političkim i društvenim razvojem u Španiji, živio u skoro potpunoj izolaciji. Goja je na kraju napustio Španiju 1824. godine da bi se povukao u francuski grad Bordo, u pratnji njegove mnogo mlađe sluškinje i saputnice, Leokadije Vajs, koja je možda bila, ili ne, njegova ljubavnica. Tamo je završio svoju La Tauromakija seriju i brojna druga značajna platna. Nakon moždanog udara koji ga je ostavio paralizovanim po desnoj strani, i ispaštajući od oslabljenog vida i loše dostupnosti slikarskog materijala, umro je, i bio sahranjen 16. aprila 1828. godine u svojoj 82. godini. Njegovo tijelo je kasnije prenijeto u Španiju.

Rano umjetničko obrazovanje i počeci karijere

Suncobran, 1777. godine

Goja je počeo svoje umjetničko obrazovanje sa Hoseom Lusanom i Martinesom, lokalnim umjetnikom koji je studirao u Napulju. Vrlo brzo odlazi u Madrid da radi kao pomoćnik dvorskog slikara Fransiska Bajeua. U Rim odlazi 1771. godine kako bi nastavio svoje umjetničke studije, ali se iste godine vraća u Saragosu, gdje dobija prvu značajniju narudžbu za izradu freski u lokalnoj katedrali. Na tim freskama radi sa prekidima sljedećih desetak godina. Ove i druge religiozne slike iz tog perioda u Saragosi karakteriše barokni i rokoko stil, tada predominantan u Španiji — rezultat uticaja venecijanskog slikara Đovanija Batiste Tijepola, koji je živio i stvarao u Madridu posljednjih osam godina svog života. 1773. Goja se oženio sa sestrom Fransiska Bajeua.

Raspeti Hrist

Gojina karijera na dvoru počinje 1775. godine, kada slika seriju od 60 preliminarnih studija, za Kraljevsku fabriku tapiserije — Sveta Barbara (Real fabrica de tapices, Santa Barbara). Kompozicije, koje Goja stvara pod nadzorom njemačkog neoklasiciste Antona Rafaela Mengsa, rađene su na podlogama platana malih dimenzija, ali i na kartonima, a njihovi motivi su prizori tadašnjeg života, aristokratskih i narodnih događaja i običaja. Mengs je poslije Tijepolove smrti postao umjetnički direktor španskog dvora. U prvim Gojinim djelima za Kraljevsku fabriku tapiserije uticaj Tijepolovog dekorativnog stila se dopunjava učenjima Mengsa, naročito insistiranje na jednostavnosti kompozicije. U onima koje radi u narednom periodu primjećuje se progresivno udaljavanje od umjetničkih tradicija koje dolaze izvan Španije i razvoj vlastitog stila, kao posljedica studija djela slikara Dijega Velaskeza, koja su se tada nalazila u kraljevskoj riznici. Goja studira Velaskeza preko slobodnih kopija njegovih djela koristeći se različitim tehnikama grafike. Mnogo kasnije, u svojim spisima bilježi: „Priznajem samo tri majstora: Velaskeza, Rembranta i povrh svega prirodu“. Rembrantove grafike su za Goju bile izvor inspiracije u njegovim kasnijim crtežima i grafikama, dok su mu slike Velaskeza pokazale put prema studiji prirode i otkrile tajne likovnog jezika realizma.

1780. Goja je izabran za člana Kraljevske akademije San Fernando u Madridu. Kao uslov za pristup Akademiji, Goja prilaže sliku religiozne tematike, Hrist na krstu (Cristo en la Crúz), konvencionalne i jednostavne kompozicije pod Mengsovim uticajem, ali sa naturalističkim tretmanom figure, koji podsjeća na onaj u Velaskezovoj slici sa istim imenom i tematikom. 1785. postaje pomoćnik direktora Akademije (odsjek za slikarstvo), a već naredne glavni slikar kralja Karlosa III. U deceniji koja slijedi slika mnogobrojne portrete dvorskih činovnika i članova španske aristokratije, predstavljajući ih u konvencionalnim pozama, karakterističnim za slikarstvo 18. vijeka.

Period pod Karlosom IV
Maje

Gola maja, oko 1800. godine

Obučena maja, oko 1803. godine

Smrću Karlosa III 1788. godine, nekoliko mjeseci prije Francuske revolucije, bliži se kraju period prosperiteta i prosvjetiteljstva u Španiji, u kojem je Goja sazrijevao kao umjetnik. Tom periodu slijedi hrišćanski reakcionizam, politička i društvena korupcija, pod upravom kralja Karlosa IV i njegove kraljice Marije Lujse, a koji će se završiti Napoleonovom invazijom na Španiju. U takvim društveno-političkim prilikama, pod Karlosom IV, Goja će postati slikar dvora i steći ugled najcjenjenijeg i najuspješnijeg umjetnika u Španiji. Poslije nagle bolesti 1792. godine, ostaje potpuno gluv, bez mogućnosti oporavka sluha. U narednom periodu, njegova umjetnost zadobija novi karakter, slobodnije ekspresije, poduprijeta njegovim kritičkim umom i instinktivnim nagonom za oslobađanje mašte od konvencionalizama. 1795. postaje direktor Akademije San Fernando, ali se, dvije godine kasnije, povlači sa tog položaja zbog problema sa zdravljem. Prvi slikar kraljevskog dvora postaje 1799. godine. Iako je rado primao zvanična priznanja i svoj uspjeh cijenio sa velikim entuzijazmom, ostavlja za sobom vrlo upečatljiv kritički osvrt na epohu i društvo u kojem je živio.

U seriji od 80 grafika pod imenom Kaprici (Los caprichos), objavljenoj prvi put 1799. godine, Goja direktno napada političke, društvene i religijske prilike i dogme, koristeći se tada popularnom tehnikom karikature, ali obogaćujući je svojim umjetničkim kvalitetima i nesvakidašnjom dovitljivošću. Njegovo majstorsko korišćenje upravo u to vrijeme razvijene tehnike akvatinte, naročito njenih tonalnih mogućnosti, daju Kapricima dramatičnu vitalnost, zbog čega mnogi ugledni istoričari i kritičari umjetnosti, smatraju Kaprice najvećim dostignućem u istoriji grafike. Nekoliko mjeseci kasnije, Goja postaje prvi slikar kraljevskog dvora. Takođe u to vrijeme, biva pod pritiskom i napadan od strane španske Inkvizicije. 1803. šalje grafike Kaprica kralju, moleći u zamjenu penziju za svoga sina.

Djela koja Goja stvara bez porudžbi mecena zrače neobičnom i nesvakidašnjom perspektivom, fantazijom i inventivnošću, dok u onima koja stvara za mecene ostaje vjeran tradicionalnim kanonima. U dekoracionim freskama crkve San Antonio de la Florida u Madridu, Goja održava vezu sa tradicijom Tijepola, ali nameće svoju likovnu odvažnost, slobodu egzekucije i ekspresivni realizam, prilikom obrade tada popularnih religioznih i sekularnih figura. U mnogobrojnim portretima prijatelja i dvorskih činovnika, kombinuje tehniku odvažnog i slobodnog pristupa kompoziciji, sa posebnim naglašavanjem karaktera portretisanog lika.

Napoleonova invazija na Španiju

1808, kada je Goja bio na vrhuncu svoje karijere, Karlos IV i njegov sin Fernando bivaju primorani na abdikaciju u procesu prisilne sukcesije. Napoleonova vojska ulazi u Španiju, a Napoleonov brat Žozef biva postavljen na španski presto. Goja zadržava svoju poziciju slikara kraljevskog dvora i tokom rata slika portrete španskih, ali i francuskih generala. Preko serije grafika pod imenom Užasi rata (prvi put se objavljuju više od pola vijeka kasnije, 1863), Goja prenosi svoje reakcije na užase i tragične ratne posljedice. Koristeći se grafičkim tehnikama bakropisa, suve igle i akvatinte, predstavlja nasilničke scene i događaje u dramatičnim kompozicijima, namjerno ističući upečatljive i brutalne detalje, ali odbacujući dokumentarni realizam.

Gojin fizički i mentalni slom, izgleda se dogodio nekoliko nedjelja nakon francuskog proglašenja rata sa Španijom. Jedan savremenik je izvijestio, „Zvukovi u glavi i gluvoća se ne poboljšavaju, ali njegova vizija je mnogo bolja i on je povratio kontrolu nad svojom ravnotežom.” Ovi simptomi mogu ukazivati na produženi virusni encefalitis, ili eventualno na niz minijaturnih kapi usled visokog krvnog pritiska a koji su uticali na centre sluha i ravnoteže u mozgu. Trijada tinitusa, epizode balansnog poremećaja, i progresivna gluvoća su isto tako tipični za Menijerovu bolest. Moguće je da je Goja patio od kumulativnog trovanja olovom, pošto je koristio velike količine olovne bele boje — koju je sam pripremao — u slikama, kao podlogu za platno i kao primarnu boju.

Druge posmrtne dijagnostičke procjene ukazuju na paranoidnu demenciju, moguće zbog nepoznate traume mozga, što se pokazalo kroz značajne promjene u njegovom radu nakon oporavka. Sve više paranoične osobine su zabilježene u slikama posle bolesti, koje su kulminirale u „crnim” slikama, od kojih je Saturn proždire njegove sinove najbolje poznata. Istoričari umjetnosti primijetili su Gojinu jedinstvenu sposobnost da izrazi svoje lične demone kao stravične i fantastične slike koje govore univerzalno, i omogućava publici da pronađe svoju katarzu na slikama.

Restauracija i povratak Fernanda VII na španski presto

Poslije restauracije Fernanda VII, 1814. godine, i poslije protjerivanja francuske vojske, pomilovan je zbog službe francuskom kralju i vraćen na mjesto kraljevskog dvorskog slikara. U ovom periodu slika: 2. maj 1808, Pogubljenje branilaca Madrida i 3. maj 1808. Pogubljenje branilaca Madrida je komemoracija narodnom ustanku u Madridu.

Kao i serija grafika Užasi rata, ovo su takođe kompozicije dramatičnog realizma a monumentalna platna na kojima su slikane, čine ih još upečatljivijim.

Njihov gotovo impresionistički stil kasnije će uticati na francuske slikare 19. vijeka, naročito na Manea, koji će se inspirisati kompozicijom 3. maj za jednu od svojih kompozicija. U seriji portreta Fernanda VII, slikanih poslije restauracije, Goja evocira upečatljiv karakter njegove okrutne i tiranske ličnosti. U to vrijeme slika još nekoliko serija portreta zvaničnika i aristokrata, ali se naročito ističu portreti njegovih prijatelja (zbog svog romantičnog i subjektivnog karaktera), kao i serija autoportreta koje će naslikati 1815. godine. Religiozne kompozicije iz tog doba, kao što su „Agonija u vrtu“ i „Posljednja ekskomunacija Svetog Jozefa od Kalasanza“ (1819), sugestivnije su i iskrenije u odnosu na njegove rane crkvene slike. Enigmatična serija pod imenom „Crne slike“, takođe poznata pod imenom Kinta del Sordo (1820—1823, danas u Muzeju Prado), kojom dekoriše zidove svoje kuće, kao i serije grafika pod imenom Poslovice (šp. Los proverbios) i Besmislice (šp. Los disparates), s druge strane, predstavljaju vizije iz noćnih mora u ekspresionističkom stilu, sa dobrom dozom cinizma, pesimizma i očaja.

Galerija grafika

Gravure:

  • “Kopije Velázquezovih ulja”
  • “Hirovi” (špan. Los caprichos)
  • “Strahote rata” (špan. Los desastres de la guerra)
  • “Borbe s bikovima” (špan. Tauromaquia)
  • “Besmislice” (špan. Disparates)

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *