Sergej Djagiljev – Baletski impresario i osnivač legendarne baletske trupe Ballets Russes

Sergej Pavlovič Djagiljev (rus. Sergeй Pavlovič Dяgilev; Selisči, Novgorodska gubernija, 31. mart 1872 — Venecija, 19. avgust 1929), van Rusije poznat kao Serž, ruski umjetnički kritičar, pokrovitelj, baletski impresario i osnivač baletske kompanije Ballets Russes iz koje će poteći mnogi poznati igrači i koreografi.

Djetinjstvo i mladost

Sergej Djagiljev je rođen u bogatoj i kulturno upućenoj porodici u Selisčiju (Novgorodska gubernija), u Rusiji. Njegov otac, Pavel Pavlovič, bio je konjički pukovnik, ali je porodični novac uglavnom poticao iz destilerija vodke. Posle smrti Sergejeve majke, njegov otac se oženio sa Jelenom Valerijanovom Panajevom, mladom umjetnicom koja je imala veoma srdačan odnos sa svojim pastorkom i koja je snažno uticala na njega. Porodica se preselila u Perm, ali je imala stan u Sankt Peterburgu i seosko imanje u Bikbardi (blizu Perma). Sergejevi roditelji su bankrotirali 1890. godine jer su dugo živjeli iznad svojih mogućnosti, i od tada je Sergej (koji je imao mali prihod nasleđen od majke) morao da izdržava porodicu. Pošto je 1890. maturirao u gimnaziji u Permu, otišao je u prestonicu da studira pravo na Sanktpeterburškom univerzitetu, a uz to je pohađao i časove na Sanktpeterburškom konzervatorijumu, gdje je studirao pjevanje i muziku (ljubav koju mu je usadila njegova pomajka). Po diplomiranju 1892. godine, napustio je svoje snove o komponovanju (njegov profesor, Nikolaj Rimski Korsakov, rekao mu je da nema muzičkog talenta). On je već bio ušao u uticajan krug umjetnika koji su sebe nazivali Mir isskustva (rus. Svijet umjetnosti): Aleksandar Benoa, Valter Nuvel, Konstantin Somov, Dmitrij Filosofov i Leon Bakst. Iako nije odmah primljen u grupu, Benoa mu je pomagao da proširi svoje poznavanje ruske i zapadne umjetnosti. Posvetio je dvije godine života svojoj opsesiji (čak je putovao u inostranstvo da produbi svoje studije) i postao je poštovan kao jedan od najobrazovanijih u grupi.

Uz finansijsku podršku Save Mamontova (direktor Ruske privatne operske kompanije) i princeze Marije Teniševe, grupa je osnovala časopis Mir isskustva. Djagiljev je 1899. godine postao specijalni asistent princa Sergeja Mihajloviča Volkonskog, koji je od skora bio postavljen za direktora svih Carskih pozorišta. Djagiljev je 1900. godine postao odgovoran za uređivanje Godišnjaka Carskih pozorišta, i odmah je uposlio svoje bliske prijatelje: Leon Bakst je trebalo da dizajnira kostime za francuski dramski komad Le Coeur de la Marquise, dok je Benoa dobio priliku da režira operu Kupidonova osveta Sergeja Tanejeva.

Volkonski je povjerio Djagiljevu da u sezoni 1900—1901. postavi na scenu Silviju Lea Deliba, omiljeni Benoov balet. Dva saradnika su izradila plan postavke koji je zapanjio stalno osoblje Carskih pozorišta. Nakon nekoliko sve izraženijih razmimoilaženja, Djagiljev je na demonstrativan način odbio da nastavi sa uređivanjem Godišnjaka Carskih pozorišta i Volkonski ga je 1901. godine otpustio i osramotio u očima plemstva. U isto vrijeme, neki od proučavalaca Djagiljeva navode homoseksualnost kao glavni uzrok konflikta. Međutim, njegova homoseksualnost je bila dobro poznata mnogo prije nego što je pozvan u Carska pozorišta.

Ballets Russes

Djagiljevljevi prijatelji su ostali uz njega, prateći ga i pomažući mu da organizuje izložbe u ime Mir isskustva. U Sankt Peterburgu je 1905. godine organizovao veliku izložbu ruskog portretnog slikarstva, putujući godinu dana širom Rusije i otkrivajući ranije nepoznata remek-djela ruske portretne umjetnosti. Sledeće godine je postavio veliku izložbu ruske umjetnosti u pariskom Petit Palais-u. To je bio početak duge veze s Francuskom. Predstavio je pet koncerata ruske muzike u Parizu 1907. godine, a 1908. je u Pariskoj operi režirao Borisa Godunova, s Fjorodom Šaljapinom u glavnoj ulozi.

Uslijedio je poziv da se sledeće godine vrati sa baletom i operom. Tako je nastala čuvena baletska kompanija Ballets Russes. Kompaniju su sačinjavali najbolji mladi ruski igrači, među kojima: Ana Pavlova, Adolf Bolm, Vaclav Nižinski, Tamara Karsavina i Vera Karali, a njihov prvi nastup 19. maja 1909. godine bio je prava senzacija.

Tih godina Djagiljev je na scenu postavio nekoliko kompozicija Nikolaja Rimskog Korsakova, kao što su opere Pskovičanka, Majska noć i Zlatni petlić. Njegova baletska adaptacija orkestarske svite Šeherezada, postavljena na scenu 1910. godine, izazvala je bijes kompozitorove udovice, Nadežde Rimske Korsakove, koja je protestovala u otvorenom pismu Djagiljevu, objavljenom u časopisu Rech. Djagiljev je naručivao baletsku muziku od kompozitora kao što su Nikolaj Čerepnin (Narcis i Eho, 1911), Klod Debisi (Igre, 1913), Moris Ravel (Dafnis i Kloe, 1912), Erik Sati (Parada, 1917), Manuel de Falja (Trorogi šešir, 1917), Rihard Štraus (Legenda o Josifu, 1914), Sergej Prokofjev (Ala i Loli, 1915, odbijena i prerađena u Skitsku svitu; Šut, 1915, rev. 1920; Gvozdeni korak, 1926; Bludni sin, 1929), Otorino Respigi (Fantastični butik, 1918), Fransis Pulenk (Srne, 1923) i drugi. Njegov koreograf Mišel Fokin često je adaptirao muziku za balet. Djagiljev je takođe sarađivao sa igračem i baletskim majstorom Leonidom Masinom.

Umjetnički direktor Ballets Russes je bio Leon Bakst. Zajedno su razvili složeniju formu baleta sa pozorišnim elementima u namjeri da privuku širu publiku, a ne isključivo aristokratiju. Egzotična privlačnost Ballets Russes uticala je na foviste, kao i na nastajući Art deko stil.

Možda najznačajniji kompozitor-saradnik Sergeja Djagiljeva bio je Igor Stravinski. Djagiljev je čuo njegova rana orkestarska djela (Vatromet i Fantastični skerco) i bio je toliko zadivljen da je zatražio od Stravinskog da prilagodi nekoliko Šopenovih komada za Ballets Russes. Od Stravinskog je 1910. godine naručio prvo djelo – Žar-pticu. Nedugo nakon toga uslijedili su baleti Petruška (1912) i Posvećenje proljeća (1913), a zajedno su radili i na Pulčineli (1920) i Svadbama (1923).

Nakon ruske Oktobarske revolucije 1917. godine, Djagiljev je ostao u inostranstvu. Novi sovjetski režim, vidjevši da ne može da ga privoli na svoju stranu, zauvijek ga je proglasio posebno podmuklim primjerom buržoaske dekadencije. Sovjetski istoričari umjetnosti nisu pisali o njemu više od 60 godina.

Dijagiljev je 1921. godine na sceni u Londonu postavio Uspavanu ljepoticu Petra Čajkovskog. Bila je to postavka od izuzetnog značaja u pogledu scenografije i kostima, ali uprkos tome što je lijepo primljena od publike, predstavljala je finansijski gubitak za Djagiljeva i Osvalda Stola, vlasnika pozorišta koji je stao iza nje. Prva postava je uključivala legendarnu balerinu Olgu Spesivcevu i Ljubov Egorovu u ulozi Aurore. Djagiljev je insistirao da se balet nazove Uspavana princeza. Kada je upitan za razlog, duhovito je primjetio: „Zato što nemam ljepotice!” Pozne predstave Ballets Russes često su držane za previše „intelektualne“, previše „stilizovane“ i rijetko su imale bezuslovni uspjeh kao u prethodnim sezonama, iako su mladi koreografi poput Žorža Balanšina napravili krupan iskorak sa Ballets Russes.

Kraj 19. vijeka usmjerio je razvoj tonaliteta, harmonije, ritma i metra prema većoj slobodi. Do tog vremena, rigidne harmonijske šeme prisiljavale su ritmičke obrasce da ostanu potpuno jednostavni. Međutim, na prelazu vjekova, harmonijski i metrički izumi su postali ili rigidniji, ili nepredvidljiviji, a svaki od pristupa je imao oslobađajući efekat na ritam, što je posebno uticalo na balet. Djagiljev je bio pionir u prilagođavanju ovih novih muzičkih stilova modernom baletu. Kada je Ravel upotrijebio 5/4 takt u završnom dijelu svog baleta Dafnis i Koloe (1912), igrači Ballets Russes su tokom proba pjevali Ser-gej-dja-gi-ljev kako bi održavali tačan ritam.

Članovi Ballets Russes Sergeja Djagiljeva kasnije su radili na stvaranju baletskih tradicija u SAD (Žorž Balanšin) i Engleskoj (Ninet de Valoa i Mari Ramber). Baletski majstor Serž Lifar je radio na tehničkom oživljavanju Pariske baletske opere, koja je osnažena Klodom Besijem i Rudolfom Nurejevim tokom 1980-ih. Lifar je zaslužan za spasavanje mnogih Jevreja i drugih manjinskih igrača iz nacističkih koncentracionih logora tokom Drugog svetskog rata.

Privatni život

Kasniji ogorčeni komentari Nižinskog o Djagiljevu inspirisali su V. H. Odena da ih spomene u pjesmi “1. septembar 1939”: „Najbučniji ratoborni ološ/ Važne osobe viču/ Nije tako grub kao naša želja:/ Što ludi Nižinski/ o Djagiljevu napisa/ Istina je normalnoga srca;/ Jer greška začeta u srži/ svake žene i svakoga muškarca/ žudi za onim što nema, ne za opštom ljubavi/ No samo voljena da bude.”

Djagiljev je bio poznat kao težak, zahtjevan, pa čak i zastrašujuć poslodavac. Ninet de Valoa je govorila da je bila toliko uplašena da nije smjela ni u oči da ga pogleda. Žorž Blanšin je govorio da je tokom proba nosio štap i ljutito udarao kad god je bio nezadovoljan. Drugi igrači su govorili da bi ih ponizio samo jednim pogledom ili ledenim komentarom. S druge strane, bio je sposoban za velika dobra djela. Kad je sa svojom bankrotiranom kompanijom ostao u Španiji tokom Prvog svjetskog rata, preostali dio novca dao je Lidiji Sokolovoj da plati liječenje svojoj kćerki. Alisija Markova, koja se kao veoma mlada pridružila Ballet Russes, kasnije će govoriti da je Djagiljeva zvala „Seržipop“ i da joj je rekao da će se brinuti o njoj kao o kćerki.

Djagiljev je po kratkom postupku otpustio Nižinskog iz Ballet Russes nakon što se ovaj oženio 1913. godine. Nižinski je ponovo nastupao s kompanijom, ali staro prijateljstvo između njih nikada nije obnovljeno; osim toga, plesna magija Nižinskog je značajno oslabila usled mentalne bolesti u začetku. Njihov poslednji susret desio se nakon što je Nižinski potpuno izgubio razum; izgledao je kao da nije prepoznao svog bivšeg ljubavnika. Igrači kao što su Alisija Markova, Tamara Karsavina, Serž Lifar i Lidija Sokolova s ljubavlju su pamtili Djagiljeva kao strogu, ali očinsku figuru koja je potrebe svojih igrača i kompanije stavljala ispred svojih. Živio je od kredita kako bi finansirao svoju kompaniju, i mada je pred kraj života trošio značajne sume novca na izvrsnu kolekciju rijetkih knjiga, mnogi ljudi su primjećivali da su njegova besprekorno ispeglana odela imala iskrzane rukave i nogavice. Film Crvene cipele je neznatno izmijenjena dramatizacija Ballet Russes.

Smrt i zaveštanje

Djagiljev se cijelog života snažno plašio da se ne udavi u vodi i zato je izbjegavao da putuje brodom. Umro je od dijabetesa u Veneciji 19. avgusta 1929. godine i sahranjen je na obližnjem ostrvu San Mikele.

Odjeljenje za pozorište i glumu Muzeja Viktorija i Albert upravlja Ekstrom kolekcijom Djagiljev i Fondacijom Stravinski.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *