Herbert von Karajan – Biografija

Herbert von Karajan (Salzburg, Austrija, 5. april 1908. – Anif, Austrija, 16. jul 1989.), austrijski dirigent, jedan od najznačajnijih u 20. vijeku. Karajan je 35 godina vodio Orkestar berlinske Filharmonije, od 1954., kada je nasljedio Wilhelma Furtwänglera, do 1989. godine.

Biografija
Porijeklo

Rodio se u salzburškoj porodici srednje-više klase, izvorno cincarskog, jermenskog ili grčkog porijekla iz regije Makedonije. Njegov pra-pra-pradjed Geòrgios Johannes Karajànnis, rođen u Kozaniju, gradu u Osmanskoj provinciji Rumeliji (današnja Zapadna Makedonija u Grčkoj), iselio se 1767. u Beč i potom u Chemnitz u Saskoj. On i njegov brat, sudjelovali su u osnivanju industrije odjeće u Saskoj, te je za njihove usluge 1. juna 1792. Fridrik August I. Saski obojici dodijelio plemićke titule, kao i prefiks “von” porodičnom imenu. Prezime Karajànnis postalo je Karajan. Porodica s majčine strane, preko njegovog djeda rođenog u mjestu Mojstrana, Vojvodstvo Kranjska (danas u Sloveniji), bila je prema novijem genealoškom istraživanju slovenskog porijekla, što pojašnjava ili je u suprotnosti s tradicionalnim stajalištem koje je porijeklo njegove majke definisalo srpskim ili jednostavno slovenskim.

Mladost

Von Karajanovi roditelji, Ernst i Marta

Von Karajan je rođen u Salzburgu, u Austro-Ugarskoj, kao Herbert Ritter von Karajan. Kao pijanist, bio je čudo od djeteta. Od 1916. do 1926., učio je na Mozarteumu u Salzburgu, gdje ga je njegov učitelj, koji je primijetio izvanrednu darovitost, ohrabrivao da se koncentriše na dirigovanje.

1929., dirigovao je operu Saloma u Festspielhausu u Salzburgu, te je od 1929. do 1934. djelovao kao prvi Kapellmeister Stadttheatera u Ulmu. 1933., debitovao je kao dirigent na Salzburškom festivalu s Walpurgisnacht Scene u Max Reinhardtovoj produkciji opere Faust. Takođe 1933., postao je član Nacističke stranke.

U Salzburgu 1934., prvi je puta dirigovao Bečkom filharmonijom, te je od 1934. do 1941., bio angažovan u dirigovanju operskih i simfonijskih orkestralnih koncerata u Aachenskoj operi.

Karajanova karijera doživjela je veliki uzlet 1935. kada je imenovan najmlađim njemačkim Generalmusikdirektorom, te je nastupao kao gost u Bukureštu, Bruxellesu, Stockholmu, Amsterdamu i Parizu. 1937., operom Fidelio, debitovao je s Berlinskom filharmonijom i Berlinskom državnom operom, te je postigao veliki uspjeh operom Tristan i Izolda. 1938., to su izvođenje berlinski kritičari hvalili kao Das Wunder Karajan (čudesni Karajan). Kritika je utvrdila da je Karajanov “uspjeh s zahtjevnim Wagnerovim djelom Tristan i Izolda njega postavio uz Furtwänglera i de Sabatu“, tadašnje najveće njemačke operske dirigente. Nakon što je iste godine potpisao ugovor s Deutsche Grammophonom, ostvario je prvu od brojnih snimki dirigujući uvertiru Čarobne frule u Staatskapelle Berlin. 26. jula 1938., oženio se svojom prvom suprugom, operskom pjevačicom Elmy Holgerloef. Razveli su se 1942.

22. oktobra 1942., stupio je u brak s Annom Mariom “Anitom” Sauest, rođenom Gütermann. Ona je bila kćerka poznatog proizvođača konca za šivaće mašine. Kako je njen djed bio Jevrej, smatrana je Vierteljüdin (jednu četvrtinu Jevrejka). Radi toga, do 1944. Karajan je prema vlastitom priznanju gubio podršku nacističkog vođstva, ali je još uvijek koncertrirao u ratnom Berlinu 18. februara 1945., premda je ubrzo potom napustio Njemačku i zajedno s Anitom uz pomoć Victora de Sabate preselio se u Italiju. Austrijski denacifikacijski istražni odbor Karajana je 18. marta 1946. oslobodio optužbi te je uskoro nastavio svoju dirigentsku karijeru.

Herbert von Karajan 1941.
Poratna karijera

1946., Karajan je izveo svoj prvi poratni koncert u Beču s Bečkom filharmonijom ali daljnje koncertne aktivnosti brane mu sovjetske okupacione vlasti radi bivšeg članstva u Nacističkoj stranci. Tog ljeta anonimno je sudjelovao na Salzburškom festivalu, ali iduće godine dozvoljen mu je nastavak karijere. 1949. Karajan postaje umjetnički direktor Društva prijatelja muzike (Musikverein) u Beču, te je takođe koncertrirao i u Scali u Milanu. Njegova najistaknutija aktivnost u to doba bilo je snimanje s novoformiranim Filharmonijskim orkestrom u Londonu, koji je zahvaljujući i Karajanovom doprinosu postao jedan od najboljih na svijetu. Od te godine, započeo je doživotno prisustvo na festivalu u Luzernu.

1951. i 1952. dirigovao je u Bayreuth Festspielhausu. 1955. imenovan je doživotnim muzičkim direktorom u Berlinskoj filharmoniji, kao nasljednik Wilhelma Furtwänglera. Od 1957. do 1964. bio je umjetnički direktor Bečke državne opere. Karajan je takođe blisko sarađivao s Bečkom filharmonijom i Salzburškim festivalom, gdje je utemeljio Uskršnji festival koji će ostati vezan uz muzičkog direktora Berlinske filharmonije i nakon Karajana.

Nakon što se 1958. razveo od Anite, 22. oktobra iste godine ženi se svojom trećom suprugom, francuskim modelom Eliette Mouret, s kojom je imao dvije kćeri. Nastavio je uspješnu karijeru s javnim nastupima i snimanjima, uglavnom s Berlinskom i Bečkom filharmonijom, do smrti u Anifu 1989.

Karajan i kompaktni disk

Karajan je igrao značajnu ulogu u razvoju izvornog digitalnog audio formata kompaktnog diska (CD). Iskoristio je svoj ugled za promociju nove tehnologije CD-a, te je bio prisutan i prvoj konferenciji za štampu na kojoj je predstavljen novi format. Maksimalni kapacitet prototipa CD-a bio je 60 minuta ali konačna specifikacija je povećala kapacitet na 74 minuta, navodno, na Karajanovo insistiranje, da bi na 1 CD mogla biti snimljena cijela Beethovenova deveta simfonija. Philipsov inženjer i član društva Audio Engineering Society Kees Schouhamer Immink, poriče da je Beethovenova kompozicija imale veze s povećanjem kapaciteta. 1980., von Karajan je dirigovao izvođenje prvog snimka koji će biti pušten u prodaju na kompaktnom disku: Alpske simfonije Richarda Straussa, u produkciji Deutsche Grammophona.

Tokom 1980-ih ponovo je snimio mnoga djela, kao Beethovenovih devet simfonija, objavljenih u izdanju Deutsche Grammophona s bookletom u čijem uvodu stoji da je svoje djelo želio sačuvati u digitalnom formatu. Podržavao je takođe i Digital Compact Cassette, iako taj format nije bio posebno uspješan.

Članstvo u Nacističkoj stranci

Karajan se učlanio u Nacističku stranku u Salzburgu 8. aprila 1933. Njegov članski broj bio je 1 607 525. Juna iste godine, austrijska vlada zabranila je Nacističku stranku. Ipak, Karajanovo članstvo bilo je važeće do 1939. Te godine, bivše austrijske članove verifikovala je generalna kancelarija Nacističke stranke, te je njegovo članstvo proglašeno nevažećim i pristup retroaktivno određen na 1. maj 1933. u Ulmu, s članskim brojem 3 430 914.

Karajanovo članstvo u Nacističkoj stranci i karijera u velikom uzlazu u Njemačkoj od 1933. do 1945. nakon rata prikazivano je u ružnom svijetlu. Dok njegovi branioci tvrde da se Nacističkoj stranci pridružio samo radi napredovanja u karijeri, kritičari kao Jim Svejda istaknuli su da su drugi ugledni dirigenti, među kojima i Otto Klemperer, Erich Kleiber i Arturo Toscanini, u to doba napustili fašističku Europu.

Za razliku od toga, britanski muzički kritičar Richard Osborne primjećuje da je među mnogim istaknutim dirigentima koji su nastavili karijeru u Njemačkoj tokom rata, kao Wilhelm Furtwängler, Ernest Ansermet, Carl Schuricht, Karl Böhm, Hans Knappertsbusch, Clemens Krauss i Karl Elmendorff, Karajan bio najmlađi i jedan od najmanje uspješnih.

Stil

Kritika i obožavaoci saglasni su da je Herbert von Karajan posjedovao poseban dar u izvlačenju najljepših zvukova iz orkestra. Mišljenja se razilaze u vezi estetskog cilja kojem je primjenjivan “Karajanov zvuk”. Američki kritičar Harvey Sachs Karajanov je pristup opisao na sljedeći način:

Čini se da se Karajan odlučio za sveprimjenjiv, vrlo profinjen, uglađen, proračunato čulan zvuk koji se s odgovarajućim stilističkim modifikacijama mogao primijeniti Bachu, Pucciniju, Mozartu, Mahleru, Beethovenu, Wagneru, Schumannu i Stravinskom … mnoga su od njegovih izvođenja imala prefabrikovanu umjetničku kvalitetu kakvu Toscanini, Furtwängler, i mnogi drugi nikada nisu imali…većina Karajanovih snimaka pretjerano su dotjerani, kao zvučni pandan filmovima i fotografijama Leni Riefenstahl.

Ipak, Jim Svejda i drugi komentatori tvrdili su da Karajanov stil prije 1970. nije zvučao uglađeno kao što je navodno kasnije postao.

Kao ilustracija, mogu se navesti dva osvrta iz Penguin Guide to Compact Discs.

  • U vezi snimanja Wagnerovog Tristana i Izolde, standardnog djela romantizma, Penguinovi autori zapisali su da je “Karajanovo senzualno izvođenje Wagnerovog remekdjela, nježno lijepo sa superiorno profinjenom muzikom Berlinske filharmonije” te je uvrštena na prvo mjesto na stranicama 1586-7 izdanja Penguin Guide to Compact Discs iz 1999.
  • O Karajanovom snimanju Haydnovih Pariških simfonija isti autori pišu “Haydn svom snagom u stilu big-banda… nije potrebno napomenuti da je kvalitet orkestarskog izvođenja izvanredan. Ipak, to su nevješti rasponi zvukova, bliži imperijalnom Berlinu nego Parizu … Menueti su bez dvoumljenja vrlo spori … Ta su izvođenja isuviše bez draži i gracioznosti da bi se doista mogle preporučiti.”

Ipak, Penguinova publikacija, Karajanovim snimcima istih Haydnovih oratorijuma, Stvaranje svijeta i Godišnja doba, daje najviše komplimente. Takođe, ugledni Haydnov stručnjak H.C. Robbins Landon napisao je note za Karajanove snimke Haydnovih 12 Londonskih simfonija i jasno tvrdio da su Karajanovi snimci među najboljima za koje zna.

U vezi savremene klasične muzike, Karajan je imao snažnu sklonost ka izvođenju i snimanju muzike od prije 1945. (Mahler, Schoenberg, Berg, Webern, Bartók, Sibelius, Richard Strauss, Puccini, Ildebrando Pizzetti, Arthur Honegger, Prokofjev, Debussy, Ravel, Paul Hindemith, Carl Nielsen i Stravinski), ali snimio je dvaput i Šostakovičevu 10. simfoniju (1953.) i izveo premijeru Orffovog djela “De Temporum Fine Comoedia” 1973.

Nagrade i počasti

Karajanu su dodijeljene mnoge počasti i nagrade. 21. juna 1978. dodijeljen mu je počasni doktorat iz muzike na Univerzitetu Oxford. Takođe, primio je “Médaille de Vermeil” u Parizu, zlatnu medalju Kraljevskog filharmonijskog društva (Royal Philharmonic Society) u Londonu, međunarodnu muzičku nagradu UNESCO-a i dvije nagrade Gramophone za snimke Mahlerove 9. simfonije i cjelokupnih snimki Parsifala 1981. 2002. Njemu u počast utemeljena je Muzička nagrada Herbert von Karajan, prvi puta je dodijeljena iduće godine Anni-Sophii Mutter, koja je 1977. debitovala s Karajanom.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *