Ipolit Ten – Biografija

Ipolit Adolf Ten (franc. Hippolyte Adolphe Taine; Vuzjer, 21. april 1828 — Pariz, 5. mart 1893), francuski književni kritičar i istoričar. Poznat je po tome što je dao teorijsku podlogu za naturalistički pokret u francuskoj književnosti, a bio je i jedan od glavnih zagovornika sociološkog pozitivizma, ondnosno prvih zagovornika istoricističke kritike. Smatra se da je sa njim započeo pokret zvan književni istoricizam. Ten je upamćen po trokrakom pristupu kontekstualnog proučavanja umjetničkih djela, temeljenom na aspektima kao što su rasa, sredina i momenat. Ipolit Ten je imao značajan uticaj na potonju francusku književnost, prvenstveno na stvaralaštvo Emila Zole, Pola Buržea i Mopasana.

Biografija

Ten je rođen u Vuzjeru, 21. aprila 1828. godine. Nakon smrti svog oca, Ten je sa 13 godina, 1841. godine, otišao u internat Institution Mathé, čiji su časovi bili pod upravom Burbonskog koledža. Bio je veoma dobar đak, osvajao brojne nagrade, kako iz prirodnih, tako i iz društvenih predmeta, i dobio dva bakalaureata prije svoje 20. godine. Tenova izopštenička politika dovela je do raznih poteškoća u pohađanju nastave pa je njegova rana akademska karijera bila izrazito mješovita; pao je prijemni za nacionalnu Concours d'Agrégation 1851. godine. Nakon što je njegova disertacija na temu senzacije bila odbijena, Ten je napustio studije društvenih nauka, osjećajući da je književnost sigurnija. Dovršio je doktorat na Sorboni 1853. godine sa znatno više uspjeha na ovom novom polju; njegova disertacija, Esej o Lafontenovim bajkama, osvojila je nagradu Francuske akademije.

Član Francuske akademije, na poziciji 25, bio je od 1878. godine.

Politika

Ten je bio kritikovan u svoje vrijeme, a i nakon smrti, kako od strane konzervativaca, tako i od strane liberala; njegova politika bila je idiosinkratska, ali je imala konzistentan niz skepticizma prema ljevici; sa 20 godina, Ten je napisao da je „pravo svojine apsolutno”. Peter Gej opisao je Tenovu reakciju prema Jakobincima kao stigmatizaciju, pozivajući se na Francusku revoluciju, za koju je Ten tvrdio:

„Neki radnici su lukavi političari čiji je jedini cilj da opreme javnost riječima, umjesto stvarima; drugi, obična piskarala apstrakcije, ili čak neznalice, i nesposobni da razlikuju riječi od stvari, zamišljaju da oni sami formulišu zakone nižući veliki broj fraza.”

Ova reakcija dovela je do toga da Ten odbaci Francuski ustav iz 1793. godine kao Jakobinski dokument, nepošteno predstavljenog Francuzima. Ten je odbacio principe Revolucije u korist individualizma svojih koncepata regionalizma i rase, i to do te mjere da ga je jedan pisac nazvao jednim od „najrazgovetnijih zastupnika francuskog nacionalizma i konzervatizma”.

Drugi pisci, međutim, tvrde da je Ten, iako je pokazao povećani konzervatizam tokom svoje karijere, ipak formulisao i alternativu racionalističkom liberalizmu koji je uticao na socijalnu politiku Treće Republike. Tenova kompleksna politika ostala je i dan-danas teška za čitanje; iako su mu se liberali poput Anatola Fransa divili, on je bio predmet značajnog prezira u 20. vijeku, sa svega nekoliko istoričara koji su nastojali da obnove njegov ugled.

Rasa, sredina i momenat

Ten je svakako najpoznatiji po svom pokušaju naučnog objašnjenja književnosti, baziranog na rasi, sredini i momentu (franc. race, milieu et moment). Ovi termini postali su veoma popularni u književnoj kritici, a često se koriste i izmijenjene verzije ove trojke, odnosno riječi nacija, situacija i vrijeme.

Ten je tvrdio da je književnost u velikoj mjeri proizvod autorovog okruženja i da analiza tog okruženja može da doprinese savršenom razumijevanju književnog djela. U tom smislu, Ten je bio sociološki pozitivista, iako sa značajnim razlikama. Ten nije mislio na rasu u današnjem smislu značenja te reči, nego na kolektivne kulturne odredbe koje određuju svakoga bez njegovog znanja ili pristanka. Ono što razlikuje pojedince u okviru tog kolektiva „rase” bio je, za Tena, momenat: posebne okolnosti koje izvrću ili razvijaju dispozicije pojedine osobe. Taj „momenat” predstavlja akumulirana iskustva pojedinca, koga je Ten često nazivao i „impulsom”: nekim kasnijim kritičarima, ipak, Tenova koncepcija momenta činila se veoma slična cajtgajstu.

Iako je Ten skovao i popularizovao frazu „rasa, sredina i momenat”, teorija kao sama ima korijene u ranijim pokušajima da se razume estetski objekat kao društveni proizvod, a ne kao spontana kreacija genija. Čini se da su na Tena u velikoj mjeri uticale Herderove ideje ljudi i nacije u njegovoj koncepciji rase; španski pisac Emilija Pardo Bazan istakla je da je ključni prethodnik Tenove ideje bilo djelo Žermene de Stal koje je obrađivalo odnos između umjetnosti i društva.

Uticaj

Tenov uticaj na francusku intelektualnu kulturu i književnost bio je ogroman. Posebno je imao specifičan odnos sa Emilom Zolom. Kako je kritičar Filip Voker rekao za Zolu: „Od strane do strane, uključujući mnoga njegova najupečatljivija djela, može se videti ogromna količina mimezisa uzajamnog dejstva između senzacije i mašte, koje je Ten nadugačko proučavao i iz koga, kako je on vjerovao, nastaje svijet uma”. Zolino oslanjanje na Tena je, ipak, ponekad shvaćeno kao greška; Migel de Unamuno, nakon početne fasciniranosti Tenom i Zolom, zaključio je na kraju da je Tenov uticaj na književnost, sve u svemu, bio negativan.

Ten je takođe uticao na niz nacionalističkih književnih pokreta širom svijeta, koji su koristili njegovu ideju kako bi tvrdili da njihove zemlje imaju posebnu književnost i stoga posebno mjesto u istoriji književnosti. Pored toga, post-moderna književna kritika, koja se bavila vezom između književnosti i društvene istorije, nastavila je da citira Tenova djela i da koristi ideju o rasi, sredini i momentu. Kritičar Džon Čepl je, na primer, koristio izraz kao ilustraciju sopstvenog koncepta „kompozitne istorije”.

Ten je dijelio korespondenciju sa filozofom Fridrihom Ničeom, koji ga je kasnije pomenuo u svom djelu S one strane dobra i zla kao „prvog živog istoričara”. Ten je takođe bio predmet doktorske disertacije Štefana Cvajga koja nosi naziv Filozofija Ipolita Tena.

Kritika

Glavna kritika rase, sredine i momenta u vrijeme kada je ova ideja nastala bila je ta da ona ne uzima u dovoljnoj mjeri individualnost umjetnika, posebno kreativnost genija, ideje često ispoljavane tokom romantizma. Čak je i Zola, koji je mnogo dugovao Tenu, imao taj prigovor, tvrdeći i da umjetnikov temperament može da dovede do stvaranja jedinstvenih umjetničkih izbora različitih od okoline koja je oblikovala njegovo opšte mišljenje; Zolin glavni primjer bio je slikar Eduard Mane. Slično, Gustav Lenson je tvrdio da rasa, sredina i momenat nisu mogle da međusobno čine genija; on je takođe smatrao da je Ten bolje objasnio mediokritet negoli veličinu.

Posebna kritika se odnosi na moguće aljkavosti logike i naučne osnove ova tri koncepta. Kako je Leo Spicer napisao, stvarna nauka ideje, koja je nejasno darvinovska, prilično je slaba, i ubrzo nakon što je Tenovo djelo objavljeno javio se veliki broj kritika u naučnim krugovima. Spicer je takođe istakao da međusobna povezanost ova tri pojma nikad nije bila dobro shvaćena i da je moguće da je momenat samo nepotrebni dodatak obuhvaćen drugim pojmovima.

Bibliografija

De Personis Platonicis (1853).
La Fontaine et ses Fables (1853–1861).
Voyage aux Pyrénées (1855–1860).
Essai sur Tite-Live (1856).[36]
Les Philosophes Classiques du XIXe Siècle en France (1857–1868).
Essais de Critique et d’Histoire (1858–1882).
Vie et Opinions Politiques d'un Chat (1858).
Histoire de la Littérature Anglaise (1864).[37]
Philosophie de l’Art (1865–1882).
Nouveaux Essais de Critique et d’Histoire (1865–1901).
Voyage en Italie (1866).
Notes sur Paris. Vie et Opinions de M. Frédéric-Thomas Graindorge (1867).
De l’Intelligence (1870).[38]
Du Suffrage Universel et de la Manière de lkoter (1872).
Notes sur l’Angleterre (1872).
Les Origines de la France Contemporaine:
L’Ancien Régime (1875).
La Révolution: I – l’Anarchie (1878).
La Révolution: II – La Conquête Jacobine (1881).
La Révolution: III – Le Gouvernement Révolutionnaire (1883).
Le Régime Moderne (1890–1893).
Derniers Essais de Critique et d’Histoire (1894).
Carnets de Voyage: Notes sur la Province (1863–1897).
Étienne Mayran (1910).
H. Taine, sa Vie et sa Correspondance (1903–1907).

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *