Maks Veber – Utemeljivač moderne društvene nauke

Maksimilijan Karl Emil Veber (nem. Maximilian Carl Emil Weber; Erfurt, 21. april 1864Minhen, 14. jun 1920), njemački pravnik, ekonomista, istoričar, sociolog i političar, koji je značajno uticao na socijalnu teoriju i istraživanja, a posebno na sociologiju kao zasebnu disciplinu. Njegova najveća djela se bave racionalizacijom i birokratizacijom u vrijeme ekspanzije kapitalizma i širenja modernosti. Veber je, zajedno sa svojim kolegom Georgom Zimelom, jedna od ključnih figura zaslužnih za uspostavljanje metodološkog antipozitivizma, koji sociologiju posmatra kao neempiricističko polje istraživanja u kojem društveno djelanje treba proučavati interpretativnim metodama zasnovanim na razumijevanju značenja i svrhe koju pojedinac pridaje svom djelanju. Maksa Vebera obično navode, zajedno sa Emilom Dirkemom i Karlom Marksom, kao jednog od tri glavna utemeljivača moderne društvene nauke i opisuju ga kao najznačajnijeg klasičnog mislioca u društvenim naukama. Smatraju ga još i utemeljivačem teorije birokratske organizacije, koja predstavlja preteču savremenih teorija društvene organizacije.

Rani život

Rođen je 1864. u Erfurtu u Tiringiji, Njemačka kao najstariji od sedmoro djece bogatog službenika. Majka mu je djelomično poticala od francuskih hugenota i držala se strogih moralnih apsolutističkih ideja. Otac mu je bio član nacionalne liberalne stranke, a njihova kuća ugošćavala je mnoge istaknute javne ličnosti, političare i naučnike. Maks Veber je rastao u intelektualnoj atmosferi. Krajem 1876. sa samo 13 godina napisao je dva istorijska eseja. U školi mu je bilo dosadno, pa je kriomice čitao Getea. Prije univerziteta pročitao je mnoga klasična djela. Studije prava na Univerzitetu u Hajdelbergu upisao je 1882.

Nakon jednogodišnje vojne obaveze preselio se na Univerzitet u Berlinu. Pored studija paralelno je počeo da radi kao mladi advokat. Državni pravni ispit položio je 1886. Nastavio je sa postdiplomskim studijima prava i istorije. Doktorat je odbranio 1889. disertacijom “Istorija srednjovekovnih poslovnih organizacija”.

Oženio se 1893. godine Marijanom.

Protestantska etika

Veber je najpoznatiji po tezi iz ekonomske sociologije koju je obrazložio u svojoj knjizi Protestantska etika i duh kapitalizma. U toj studiji Veber tvrdi da je asketski protestantizam, posebno na Zapadu, bio jedan od glavnih „izbornih afiniteta“ povezanih sa usponom kapitalizma, birokratijom i racionalno-pravnom državom-nacijom. Iznoseći argumente protiv Marksove prenaglašene materijalističke interpretacije razvoja kapitalizma, on je naprotiv naglašavao kulturne uticaje koji su ukorijenjeni u religiji. Protestantska etika je najranije djelo koje pripada Veberovom širem poduhvatu na polju sociologije religije: nastavio je da ispituje religije Kine i Indije i drevni judaizam, sa posebnim osvrtom na očiglednu nerazvijenost kapitalizma u tim društvima, kao i na različite vidove društvene stratifikacije.

Država i vlast

U drugom značajnijem djelu, Politika kao poziv, Veber je definisao državu kao entitet koji ima „monopol na legitimnu upotrebu nasilja“. Njegova analiza birokratije u djelu Privreda i društvo je i danas ključna za proučavanje organizacija. Veber je bio prvi koji je prepoznao da postoji nekoliko različitih aspekta vlasti, koje je on podijelio na harizmatski, tradicionalni i racionalni. Njegova analiza birokratije naglašava da se moderne državne institucije zasnivaju na jednoj vrsti racionalno-pravne vlasti. Veberov doprinos razumijevanju racionalizacije i sekularizacije u modernom zapadnom društvu (tzv. „Veberova teza“) doveo je do razvoja kritičke teorije, naročito u radu kasnijih mislilaca kao što je Jirgen Habermas.

Politički angažman

Posle Prvog svjetskog rata, Veber je bio jedan od osnivača liberalne Njemačke demokratske partije. Bezuspješno se kandidovao za poslanički mandat u parlamentu. Učestvovao je u odboru koji je sastavio ustav Vajmarske republike, gdje je zastupao ideju jakog predsjedništva izabranog od strane naroda.

Glavne ideje
Interpretativna i razumijevajuća sociologija

Veber je svoje stajalište čvrsto povezivao s ljudskim djelovanjem, koje je razgraničavao od ponašanja. Razlika leži u tome da ljudi djeluju pridajući značenja tom istom djelovanju, a zadatak je sociologije interpretacija tih značenja: „sociologija je nauka koja nastoji interpretativno da razumije društveno djelovanje kako bi došla do uzročno-posljedičnih zaključaka o smjeru i učincima djelovanja. Pod „djelovanjem“ podrazumijeva se ljudsko ponašanje, s tim da mu individua koja djeluje pridaje određeno subjektivno značenje.“ Veberova je interpretativna sociologija djelomično pod uticajem tada popularne hermeneutike, odnosno discipline koja se u izvornom obliku odnosi na proučavanje značenja u tekstovima. Veber, međutim, traži značenje u ljudskom ponašanju odnosno djelovanju. U tom smislu on koristi termin razumijevanja (nem. Verstehen), koji je jedna od glavnih karakteristika sociologije. Bitno je pritom da Veber sociologiju razumijevanja ne smatra intuitivnom i subjektivnom; ona za njega podrazumijeva racionalnu proceduru, odnosno sistematizovano i rigorozno istraživanje.

Sociologija i istorija

Zbog svog širokog obrazovanja i različitih interesa, Veberova se istraživanja mogu smatrati interdisciplinarnima. Međutim, on je nastojao da ocrta konture nove discipline odnosno sociologije uspoređujući je s drugim disciplinama, poput istorije. Veber ih je vrlo oštro razlikovao: „… sociologija kao nauka teži formulisanju koncepata i generalizaciji zajedničkih karakteristika empirijskih procesa. Po tome se razlikuje od istorije, koja je usmjerena na uzročno-posljedičnu analizu i objašnjavanju individualnog djelovanja, struktura i osoba koji su značajni za kulturu.“ Usprkos jasnom razlikovanju, Veber je u svom radu vrlo često kombinovao ta dva pristupa dajući svojim konceptima istorijsku dubinu i obilje specifičnih karakteristika. Na tom su tragu njegova istraživanja svjetskih religija i protestantske etike. Jednom riječi, da bi proučavali istoriju, sociolozi moraju razvijati teorijske koncepte. Međutim, te koncepte ne treba miješati s empirijskom stvarnošću; oni istovremeno moraju biti dovoljno uopšteni da ih istoričari mogu koristiti u svojim specifičnim istraživanjima.

Idealni tipovi

U kontekstu njegovog interesa za razvoj koncepata, Veber raspravlja o idealnim tipovima. Idealni su tipovi instrumenti koji predstavljaju glavne karakteristike nekog predmeta istraživanja. Idealni tipovi ne postoje u empirijskoj stvarnosti, već se radi o apstrakcijama koje moraju biti korisne u društvenoj analizi.

Veber je smatrao da nije dovoljno stvarati teorijske koncepte bez ikakvog temelja u stvarnosti. On drži da se u društvenoj analizi treba kretati induktivno, odnosno od stvarnog svijeta iz kojeg se pažljivom analizom definišu određeni koncepti i pravila. Iako se temelje na empirijskoj i istorijskoj stvarnosti, idealni se tipovi ne mogu pronaći u čistom obliku, već služe za daljnja istraživanja i poređenja.

Tipovi djelovanja

Veber se koristio svojom metodom idealnog tipa kako bi razvio četiri glavna tipa ljudskog djelovanja: instrumentalno-racionalno, vrednosno-racionalno, afektualno i tradicionalno djelovanje. Za instrumentalno-racionalno djelovanje karakteristično je da akter procjenjuje između različitih sredstava za postizanje određenog cilja ili svrhe. Drugi oblik racionalnog djelovanja, odnosno vrednosno-racionalno djelovanje takođe je usmjereno na procjene mogućnosti za ostvarivanje određenog cilja. Međutim, kod tog su tipa djelovanja ograničena određenim vrijednostima koje su same sebi svrha. Nadalje, afektualno ili emotivno djelovanje određeno je neposrednim emocijama prema nekome ili nečemu, bez razmatranja mogućnosti djelovanja ili mogućih posljedica djelovanja. Konačno, tradicionalno je djelovanje više vođeno navikama i nasljeđem nego sviješću i proračunatim djelovanjem. U skladu s idejama o idealnim tipovima, oblici djelovanja za Vebera jesu teorijski konstrukti, koji se u čistom obliku ne mogu pronaći u stvarnosti. U stvarnosti djelovanje uvijek podrazumijeva mješavinu različitih tipova.

Oblici vlasti

Veberova definicija na jasan način identifikuje moć kao društveni fenomen, odnosno kao fenomen koji nastaje na temelju društvenog djelovanja i društvene interakcije. Moć je prema Veberu vjerovatnoća da će pojedinac ili određena grupa nametnuti i sprovesti svoju volju usprkos otporu drugih. Moć može biti legitimna ili nelegitimna, a Veber se najviše zanimao za legitimne oblike moći, odnosno vlast. Legitimna vlast takođe se može podijeliti u tri idealna tipa: racionalnu, tradicionalnu i harizmatsku. Racionalna se vlast temelji na vjerovanju u legalnost pravila te pravu onih koji imaju vlast i da na temelju tih pravila izdaju naredbe. Primjeri takvog oblika vlasti jesu ustavne republike i parlamentarne monarhije. Tradicionalna se vlast pak temelji na svetosti tradicije i legitimnosti onih koji vrše vlast u ime tradicije. Primjeri su gerontokracija, patrijarhalizam i patrimonijalizam. Poslednja, harizmatska vlast temelji se na odanosti sljedbenika posebnom karakteru, junaštvu ili posebnim moćima te normativnom poretku onih koji poseduju te karakteristike.

Birokratija

Iako su birokratije postojale kroz istoriju, Veber je primarno zainteresovan za birokratije u modernim zapadnim društvima. Birokratije se mogu pronaći u različitim društvenim institucijama koje čine moderna društva, poput vlada u nacionalnim državama ili firmi koje čine temelj kapitalizma. Birokratije karakterišu brojni činioci: 1) organizacija službenih funkcija (ureda) na temelju određenih pravila; 2) svaki ured ima specifičnu sferu uticaja, skup obaveza za obavljanje određenih funkcija, autoritet za provođenje tih funkcija i sredstva prisile za obavljanje određenog zadatka; 3) uredi su organizovani u hijerarhijski sistem; 4) službenici se odabiraju na temelju tehničkih kvalifikacija i prikladnog treninga; 5) službenici ne posjeduju sredstva proizvodnje; 6) službenici nisu vlasnici svog položaja jer je položaj dio organizacije; 7) administrativni akti, odluke i pravila se pismeno formulišu i čuvaju. Svrha je birokratije djelotvorno obavljanje određenih organizacijskih zadataka, što se postiže racionalnim organizovanjem društvenih položaja i uloga. Međutim, birokratije takođe mogu biti iracionalne i nedjelotvorne, jer su službenici ograničeni abstraktnim pravilima i emocionalno indiferentnim uzorcima ponašanja.

Racionalizacija i „gvozdeni kavez“

Birokratizacija je za za Vebera dio šireg društvenog procesa racionalizacije, koji zahvata sva područja modernih društava. Veber nikada nije iznio jedinstvenu i nedvosmislenu definiciju racionalizacije, ali se u njegovim djelima može primijetiti određena bojazan prema hegemoniji racionalno-legalne vlasti i instrumentalno-racionalnog djelovanja. Tu je bojazan opisao u konceptu „gvozdenog kaveza“, odnosno potpuno racionalizovanog društva u kojem pojedinci ne mogu izbjeći snažnim birokratskim organizacijama.

Protestantska etika i duh kapitalizma

Jedna od najuticajnijih Veberovih knjiga je Protestantska etika i duh kapitalizma iz 1905. godine. Ona je dio šireg Veberovog interesa za svjetske religije i posebno sociologiju religije. Veber je bio zainteresovan za otkrivanje korijena kapitalističkog sistema. U tom je sistemu želja za ostvarivanjem profita i sticanjem bogatstva temeljni pokretač. Veber je korijene takvog vrednosnog određenja pronašao u protestantskim crkvama, prvenstveno kalvinizmu. Protestantska je etika za razliku od na primer katoličke, koja naglašava onosvjetska bogatstva, naglašavala ovosvjetovne vrijednosti poput rada, odricanja, ali i sticanja bogatstva radom i odricanjem od luksuza. Veber smatra da se takav etički svjetonazor pojavio u Americi i Evropi tokom 18. vijeka. Za razliku od ostalih društava u kojima se na sticanje bogatstva gledalo s moralnom osudom, protestantizam je sticanje profita pretvorio u etičku vrijednost samu po sebi. To je odigiralo ključnu ulogu u razvoju kapitalizma na Zapadu.

Veberovo shvatanje klasa

Veber je smatrao da Marksovo pogrešno predviđanje pokazuje slabost njegove klasne teorije i da se suviše udsredsredio na vlasništvo.S tako pojednostavljenim mjerilom “vlasnik-nevlasnik” teško se može razumjeti savremeno društvo. Klase ne zavise samo od prozvodnog vlasništva, već od položaja na tržištu. Spajajući oba mjerila – vlasništvo i stručnost – došao je do originalnog modela četvoroklasnog modela društvene strukture: gornju klasu, novu srednju klasu, staru srednju klasu i donju klasu.

Veber je bio svjedok da će glavna klasa u budućnosti biti nova srednja klasa i mislio je da će administracija (birokratija) biti glavna poluga nastajućeg društvenog sistema. Veber nije vjerovao da se klase nalaze u stalnom sukobu, kao što je Marks mislio. Ako nema klasne svijesti, ako nema svijesti o zajedničkom klasnom interesu, onda nema ni klasnog djelovanja.

Kritika

Ritcer iznosi četiri glavne kritike Veberovog rada. Prvo, Veberova metoda razumijevajuće sociologije teško je sprovodljiva. Usprkos tome što se Veber zalaže za rigoroznu interpretativnu sociologiju, povezanost između te metode i njegovih širokih uvida teško je ponovljiva. Drugo, Veberu nedostaje jasno teoretizovana makrosociologija. Naime, njegova sociologija kreće od društvenog djelovanja, a najvećim se dijelom bavi širokim društvenim procesima i pojavama poput birokratizacije, racionalizacije i kapitalizma. Treće, nedostaje mu kritička teorija, jer Veber ne ostavlja prostor za konstruktivnu promjenu. To je vidljivo u konceptu gvozdenog kaveza prema kojemu su pojedinci zarobljeni u sve racionalizovanijem svijetu. I konačno, što takođe proizlazi iz prethodnog, njegova je teorija pesimistička, jer uprkos naglašavanja individualnog značenja, Veber smatra da smo zarobljeni u svijetu koji sve manje ima smisla.

Uticaj na sociologiju

Veber je značajno uticao na pravo, proučavanje religije i ekonomiju. Međutim, njegov je uticaj na sociologiju dalekosežan, posebno u proučavanju društvene stratifikacije, političke, urbane i ruralne sociologije te sociologije kulture. Veber se takođe smatra osnivačem strukturalne sociologije, zbog interesa za stratifikaciju i institucije te sociologije djelovanja.

Međunarodna sociološka asocijacija je za 14. svjetski sociološki kongres u Montrealu 1998. godine sprovela anketu među svojim članovima kako bi utvrdila najuticajnije sociološke knjige 20. vijeka. Veberova postumno objavljena knjiga „Privreda i društvo“ (1922.) bila je na prvom mjestu, a „Protestantska etika i duh kapitalizma“ (1905.) na četvrtom mjestu. U anketi je sudjelovalo 455 ispitanika, a prema rezultatima Veber je osvojio prvo mjesto, odnosno izabran je za najuticajnijeg autora 20. veka.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *