Maks Friš – Biografija

Maks Rudolf Friš (njem. Max Rudolf Frisch; Cirih, 15. maj 1911 — Cirih, 4. april 1991) švajcarski pisac i arhitekta. Najpoznatiji njegovi romani su Štiler, Homo Faber i Neka mi ime bude Gantenbajn.

U centru Frišovog stvaralaštva stoje često čovjekovi konflikti sa samim sobom pri čemu predočeni problemi važe kao tipični za postmodernog čovjeka: pronalazak i potvrđivanje sopstvenog identiteta, posebno u odnosu sa drugima, zatim sklapanje sopstvene biografije, podjela između polova i njeno ukidanje kao i problem jezika i šta se njime uopšte može reći. Njegov poznati „Dnevnik“, koji obuhvata razdoblje između 1946. do 1949. godine, povezuje autobiografske elemente sa fikcionalnim. Tako Friš pronalazi novu literarnu formu, koja mu u potpunosti odgovara i koja reflektuje njegova brojna putovanja. Nakon što je nekoliko godina živio u inostranstvu, Friš je počeo kritički da piše o Švajcarskoj, svojoj domovini.

Biografija

Svoja prva djela Friš je napisao još kao gimnazijalac. Imajući potpunu slobodu od strane roditelja pri odabiru fakulteta, Friš je 1930. upisao studije germanistike na univerzitetu u Cirihu. Međutim, ubrzo je uvidio da mu studije neće pomoći u namjeri da stekne spisateljski zanat kakav je očekivao. Kao izborni predmet imao je forenzičku psihologiju što mu je omogućilo da se pozabavi dublje pitanjima čovječje egzistencije.

Počeo je da radi za jedne ciriške novine gdje je pisao eseje na temu „Šta sam ja?“ što je predstavljalo početak njegovog slobodnog djelovanja kao pisca i glavna problematika gotovo svih njegovih budućih djela. Pored rada u novinama, držao je i kurseve na univerzitetu. Njegov rad je bio apolitičan i koncentrisan na autobiografska samoistraživanja i obrađivanje privatnih doživljaja, kao što je npr. rastanak sa 18-godišnjom glumicom Elzom Šebestom u koju je bio zaljubljen. Malo ovih tekstova je ušlo u njegov književni opus. Još tokom njihovog nastanka, Friš je imao utisak da ga zadiranje u sopstvenu dušu toliko opčinilo pa je zbog toga odlučio da skrene misli od toga fizičkim radom.

Od februara do oktobra 1933. godine ispunila mu se dugogodišnja želja da putuje kao reporter. Stanice su mu bile Prag, Budimpešta, Beograd, Sarajevo, Dubrovnik, Zagreb, Istanbul, Atina i Rim. Doživljaje sa tih putovanja iskoristio je za svoj prvi roman Jirg Rajnhart. Ljetnje sudbinsko putovanje (Jürg Reinhart. Eine sommerliche Schicksalsfahrt). Glavni junak Jirg Rajnhart je ujedno i Frišov alter ego koji pokušava da tokom putovanja po Balkanu nađe svoje mjesto u društvu.

1937. objavio je svoj drugi roman „Odgovor iz tišine“ (Antwort aus der Stille) u kom obrađuje temu „muškog djelovanja“ što se zapravo odnosilo na građanski načina života. Nakon toga odustaje od spisateljskog poziva i počinje da studira arhitekturu 1936. godine. Tokom Drugog svjetskog rata počinje ponovo da piše kada je obavljao posao mitraljesca u švajcarskoj vojsci. Friš je rado posjećivao pozorište u Cirihu koje je u doba nacizma prihvatalo njemačke izbjeglice i nudilo kvalitetan program. 1951. izašla je njegova drama „Grof Ederland“ (Graf Öderland), o jednom državnom tužiocu, kome je dosadio građanski život i koji je krenuo u potragu za apsolutnom slobodom pri čemu ubija sjekirom svakog ko mu stane na put. Ederland završava kao vođa jednog revolucionarnog oslobodilačkog pokreta i ta pozicija mu donosi moć i odgovornost koje mu istovremeno donose stege kakve je imao i na početku djela. Drama je doživjela neuspjeh kod publike i kritike, okarakterisana je kao višestruka ideologija i osuđena kao nihilistička.

Iste godine odlazi u SAD i Meksiko. Tada piše dramu „Don Žuan ili ljubav prema geometriji“ (Don Juan oder Die Liebe zur Geometrie). Govori o sukobu između bračnih obaveza i interesa: Glavni junak je savremeni Don Žuan, koga interesuju studije geometrije i gluma dok žene zauzimaju samo epizodnu ulogu u njegovom životu. Kada njegovo bezosjećajno ponašanje dovede do brojnih smrti, zaljubljuje se u nekadašnju prostitutku.

1954. pojavljuje se njegov roman „Štiler“ (Stiller), roman o otuđenju ličnosti. Glavni lik Anatol Ludvih Štiler najprije tvrdi (tokom krivičnog postupka protiv njega) da je neko drugi a zatim je primoran da objelodani svoj pravi identitet švajcarskog vajara. Roman, u kom se prepliću elementi kriminalističkog romana i autentičan stil nalik dnevniku, doživio je komercijalni uspjeh što Frišu donosi razna priznanja kao piscu. Teza o nespojivosti umjetnosti i porodice nazire se u djelu i tada se Friš odvaja od svoje porodice i iznajmljuje u manjem mjestu mali stan. 1955. odlučuje da radi isključivo kao slobodan pisac.

Krajem 1955. počinje sa radom na romanu „Homo Faber“ (Homo faber) u kom je, kao i u Štileru, problem krivice sagledan u okviru podvojene ličnosti što je zapravo samo manifestacija osjećaja krivice i nečiste savjesti čiji realan uzrok nije otkriven. Glavni junak je inženjer koji propada zbog čisto tehničko-racionalnih pogleda na svijet.

U julu 1958. Friš se upoznaje sa austrijskom spisateljicom Ingeborg Bahman. Iako je ona odbila njegovu bračnu ponudu, on je bio sve do 1968. njen vjerni pratilac i saputnik. Veza između njih bila je intenzivna ali problematična za obije strane: Friš nije tajio svoje seksualne „izlete“ i izražavao je ljubomoru kada bi njegova partnerka zahtijevala ista prava. Njegov roman „Neka mi ime bude Gantenbajn“ (Mein Name sei Gantenbein ) važi kao direktna reakcija na tu vezu koja se neposredno prije izdavanja završila. Roman govori o kraju jednog braka i kompleksnom stilu „šta bi bilo, kad bi bilo“.

Krajem 1968. vjenčao se sa 28 godina mlađom studentkinjom njemačkog i francuskog jezika Marijanom Elers. Međutim, došlo je do razvoda 1979. kada se objelodanila njegova afera sa 32 godine mlađom Amerikankom tokom jednog seminara u SAD. Starost i prolaznost su sa godinama postajali centar Frišovih djela. Umro je pred svoj 80. rođendan.

Književna djela
Dnevnik kao literarna forma

Dnevnik važi kao tipična forma za Friša. Pri tome se ne misli na privatan dnevnik, koji bi zadovoljio voajerisanje čitalaštva već literarno obrađeno opisivanje podsvijesti u stilu Džejmsa Džojsa i Alfreda Deblina.

Prozna djela

Iako je prve uspjehe načinio u pozorištu, njegovi romani i duža prozaična djela se ubrajaju u njegove najvažnije literarne forme. Naročito u kasnim godinama njegovog života.

Drame

Drame kao što su „Don Žuan ili ljubav prema geometriji“, „Biderman ili podmetač požara“ i „Andora“ ubrajaju se u najuspješnije izvođene drame na njemačkom jeziku.

Tematika
Ličnost i identitet

Razlikuju se dvije kategorije portretisanja ličnosti. U prvoj se ličnost doživljava kao sudbina. Primjer za to je Valter Faber u romanu „Homo Faber“ koji je zarobljen u telu tehničara. Druga kategorija tematizuje oslobođenje od svoje ličnosti, kao u romanima „Štiler“ i „Neka mi ime bude Gantenbajn“, u kojima glavni likovi stvaraju nove identitete da bi pobjegli od svoje prave ličnosti. Suprotno stranom portretu stoji ljudski identitet. Po Frišu, svaki čovjek posjeduje svoju jedinstvenu individualnost, koja se stalno iznova opravdava i koja bi morala da se ostvari. Proces samoprihvaćivanja i samoostvarenja je čin slobode, mogućnosti izbora. Pri tome samoodabir nije jedinstveni čin. Pravo Ja mora stalno da se prepoznaje i bira. Strah, da se to Ja ne izgubi i samim tim izgubi život, zauzima centralno mesto već u ranoj fazi Frišovog stvaralaštva. Pogrešan samoodabir vodi do čovjekovog otuđenja od samog sebe i svijeta. Čovjekova egzistencija može da bude ispunjena samo u ograničenom roku stvarnog života.

Veza između polova

Muški protagonisti se u djelima Friša mogu porediti sa tipičnim predstavnikom modernog muškarca: egocentrični, teško donose odluke, nesigurni u pogledu sebe, pogrešno shvataju svoju pravu situaciju. Vode život izolovanog pojedinca. Ako razviju dublja osjećanja prema ženi, gube svoju emocionalnu stabilnost i prema partneru postaju nesigurni, posesivni i ljubomorni. Ženski protagonisti, takođe, pokazuju stereotipne crte. Često su prikazane kao veličanstvene i divne, naizgled emancipovane i bolje od svojih muževa. U kasnijim djelima, žene su sve više jednodimenzionalne i ne pokazuju unutrašnju protivrječnost. Prikazane su kao katalizatori uspjeha ili propasti muškarčeve egzistencije. Žene su aktivnije po pitanju veza između partnera, dok je muškarac neodlučan, zamišljen i pasivan.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *