Seren Kjerkegor – Prvi egzistencijalistički filozof

Seren Kjerkegor (5. maj, 181311. novembar, 1855), danski filozof, teolog i pjesnik. Njegova filozofija se smatra prvim oblikom egzistencijalističke filozofije. Kjerkegor je žestoko kritikovao hegelijanizam svoga vremena i ono što je on smatrao formalnostima hrišćanske crkve. Najveći dio njegovog djela, bavi se religijskim problemima kao što su priroda vjere, problemima hrišćanske Crkve kao institucije, hrišćanskom etikom i uopšte teologijom, ali i emocijama i osjećanjima ličnosti koja se afirmiše kroz različite odluke u životu. Svoje rano djelo je pisao pod različitim pseudonimima kroz osobene poglede i kompleksnu dispoziciju dijaloga.

Biografija

Seren Obi Kjerkegor rodio se 5. maja 1813. godine u Kopenhagenu. Njegov lični život obilježili su događaji koje je dansko društvo smatralo skandaloznima, a tu spadaju: porodična mitologija, raskid vjeridbe s Reginom Olsen, napad satiričnog lista „Gusar” na Serena i istupi filozofa protiv Crkve.

Serenov otac, Mikal, poticao je iz siromašne porodice. U mladosti je u neobično teškim uslovima čuvao ovce, i prokleo je Boga zbog svoga teškog života. To je osnov prvog porodičnog mita. Tumačeći svoj grijeh po Starom zavjetu, otac je smatrao da će Bog zbog njegovog prestupa kažnjavati cijelu porodicu, te je djecu vaspitao u duhu vjerskog fanatizma. Poslat u Kopenhagen kada mu je bilo 12 godina otac budućeg filozofa se brzo osamostalio i obogatio. Mladi Seren je, međutim, gotovo cjelokupnu imovinu koju je naslijedio od oca utrošio na štampanje knjiga, a poslednju paru namijenio je za štampanje anticrkvenih letaka, koji su izlazili pod zajedničkim nazivom „Trenutak“.

Osnov drugog porodičnog mita je to što je Serenova majka bila druga žena njegovog oca. Vjenčali su se godinu dana posle smrti njegove prve žene, a četiri mjeseca kasnije se rodilo njihovo prvo dijete. Po religijskom moralu – zgriješili su. U drugom braku otac je imao sedmoro djece, od kojih je Seren bio najmlađi. Majka i petoro djece, od koji četvoro nisu dočekali ni 33 godine – Hristov vijek, umrli su, iz čega je Kjerkegorov otac zaključio da je to božja kazna zbog počinjenog grijeha.

Sumorna atmosfera u kući uzrok je što Seren nije u roku završio teološke studije koje je započeo 1830. godine. Kao dvadesettrogodišnjak seli se iz kuće i vodi raspusan život iako otac više puta pokušava da ga vrati sa grešnog puta. Iznenadna očeva smrt 1838. godine navela ga je da završi prekinute studije. Završne ispite polaže 1840. godine, a već sljedeće godine završava disertaciju pod naslovom „O pojmu ironije“. Završetak njegovih studija se vremenski poklapa sa „Regininim slučajem“. Septembra 1840. godine Seren se vjerio s Reginom Olsen, a posle nepunih godinu dana raskida vjeridbu. Pojedinostima i uzrocima raskida posvetio je cijelo poglavlje knjige „Stadijumi na životnom putu“, pod naslovom „Kriv? Nekriv? Istorija patnje. Psihološki eksperiment“.

Posle boravka u Berlinu, gde je slušao predavanja Šelinga, koja su ga brzo razočarala, počinje razdoblje stvaralačke euforije, koje traje od 1843. do 1846, odnosno do godine u kojoj je Kjerkegor očekivao svoju smrt. Najprije je objavio knjigu pod antihegelovskim naslovom „Ili-ili“, koja se pojavila pod pseudonimom Viktor Eremit. Knjiga prikazuje dva tipa života: estetski, slobodan od odgovornosti, i etički, u kome se čovjek podređuje zahtjevima društvenog života. Završni dio knjige sadrži i propoziciju religijskog tipa života. Između tih tipova života nema kompromisa. Postoji alternativa: ili, ili.

Ubrzo potom pojavila se knjiga „Ponavljanje“, izdata pod pseudonimom Konstantin Konstantinus. Istovremeno pojavila se i knjiga „Strah i drhtanje“, koju je objavio pod pseudonimom Johanes de Silencio. Obije knjige se dopunjavaju predstavljajući događaj u literaturi i filozofiji, a kroz obije knjige se takođe provlači i problem Regine i oca.

Potom Kjerkegor piše „Filozofske mrvice“ i „Završni nenaučni postskriptum uz filozofske mrvice“. U filozofskom pogledu to su njegove najvažnije knjige. „Pojam strepnje“, naredna knjiga, sadrži psihološku interpretaciju bespredmetne strepnje, kao i njenu konfrontaciju sa dogmom prvog grijeha.

Tokom devet godina koje su uslijedile posle datuma očekivane smrti napisao je jedva tri knjige. Na samrtnoj postelji je završio pisanje „Dnevnika“, koji je imao čak 2845 strana. Ovaj najveći danski filozof posljednje dane proveo je u bolnici u kojoj je umro 11. novembra 1855. godine. Na nadgrobnom spomeniku uklesan je, u skladu sa filozofovom željom, stih iz Brorsonove crkvene pesme: „-{Det er en liden tid, saa har jeg vunden…}-

Kjerkegorov značaj za razvitak evropske filozofije postao je vidljiv tek početkom prošlog vijeka, a najveći je uticaj imao na razvitak egzistencijalističke misli dvadesetih i tridesetih godina, koji se održao sve do naših dana.

Filozofija Serena Kjerkegarda

Smatran je prvim egzistencijalističkim misliocem, a bio je kritičar službene hrišćanske Danske crkve i ispraznih formalnosti. Izgradio je specifičnu metafiziku slobode prema kojoj se subjekt spašava svjesnim izborom Boga. Zastupnik je antihegelijanskog prava što se razvijao sredinom 19. st. u kojem se postavio kao ispovjednik izgubljenog građanskog čovjeka. On odbacuje mogućnost izgradnje jednog sveobuhvatnog filozofskog sistema. Nešto takvo je moguće samo Bogu, a ne i čovjeku koji je ograničeno, konačno biće. Kjerkegard suprotno od Hegela kaže da ne postoje pojedinci. Opšte ideje ne mogu baciti svijetlo na pojedinačni slučaj, na jedinstvenu situaciju jedne osobe. Čovjek traži istinu, ali ta istina za čovjeka nije neka apstraktna i neosobna istina, nego je to istina za mene, nešto za što sam ja spreman živjeti i umrijeti.

Samo Bog jeste, kaže Kierkeaard, a čovjek je nastao, on je na granici između bitka i nebitka, on egzistira. Pojam egzistencije je ključan za Kjerkegardovu filozofiju. Egzistencija pokazuje ono što je specifično za čovjeka, što se očitava najbolje u stanjima tjeskobe, očaja, slobodnog izbora i vjere. Dok bi Hegel htio u svojoj logici apsorbovati sve suprotnosti, Kierkegaard naglašava da to nije moguće. Naime, čovjek je u životu često pred izborom između dviju alternativa koje se međusobno isključuju (To je ono njegovo poznato: ili-ili). Za njega nema determinizma razvoja događaja u istoriji, jer je čovjek pred slobodnim izborom. Izbor je čak nemoguće izbjeći, jer i neizabiranje je takođe izbor.

Kjerkegard je kritikovao utapanje u masu koja ne misli svojom glavom i ne odlučuje za sebe, nego samo oponaša druge. On kaže da postoje tri stadijuma ili tri načina ljudskog života: estetski, etički i religiozni. Treba naglasiti da nema automatskog prelaza s jednog na drugi stadijum, to je opet stvar slobodnog izbora i odluke svakog čovjeka. Zato mnogi ljudi cijeli život ostaju na prvom stadijumu.

Estetski stadijum je stadijum u kojem čovjek izabire ono vanjsko i osjećajno. Ovdje čovjek živi bez cilja, bez pogleda dalje od sadašnjeg trenutka, živi prema načelu “Život treba uživati”. Primjer za ovaj stadijum je Don Juan, zavodnik koji stalno traži druge žene, ne vezuje se ni uz jednu i ne voli nijednu. Ovo je život u igri, igra sa životom. To je uvijek jedno ekscentrično stanje, jer čovjek bira nešto periferno, a ne ono što je u središtu njegove nutrine.

Etički stadijum je stadijum razumskog izbora, izbora samoga sebe, a ne vanjštine. U njemu čovjek preuzima odgovornost za sebe. Ali i u ovom stadijumu čovjek bira nešto konačno, a to ga guši. Zato on teži nadići ovo stanje, ali se suočava sa svojim granicama. Sve ga to upućuje na spoznaju da nije sam sebe dao na svijet, upućuje ga na Stvoritelja.

Religiozni stadijum je stadijum izlaženja iz sebe i okretanja Bogu, izbor beskonačnog i vječnog. Odnos prema Bogu treba biti ličan, individualan i izravan. Ovaj izbor Kjerkegard naziva i skok vjere, a on uključuje rizik, jer ga čovjek kao konačno biće ne može do kraja sagledati.

Djela
  • “Strah i drhtanje”
  • “Bolest na smrt”
  • “Pojam strepnje”
  • “Stadijumi na putu života”
  • “Ili-ili: fragmenti života”
  • “Dnevnik Zavodnika”

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *