Paja Jovanović – Biografija

Pavle Paja Jovanović (Vršac, 16. jun 1859Beč, 30. novembar 1957), jedan od najvećih srpskih slikara i tipičan predstavnik akademskog realizma. Najbliži mu je po mnogo čemu slikar Uroš Predić, iako su bili takmaci na umjetničkom polju. Obojica su bili učeni realisti, sa tom razlikom što je Jovanović njegovao svojstven “idealistički” realizam. Jovanović se ubraja među 100 najznamenitijih Srba. Zahvaljujući izuzetno bogatom opusu, a naročito djelima sa temama iz narodnog života i istorije, snažno je i široko uticao na likovno obrazovanje, kulturu, ali i na rodoljublje naroda.

Život i stvaralaštvo
Djetinjstvo i školovanje

Rođen je u Vršcu, (Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat tada u sklopu Austrije) 16. juna 1859. godine kao sin prvijenac Stevana Jovanovića, uglednog vršačkog fotografa. Majka Ernestina (rođena Deot – francuskog porekla) rano je umrla, a otac se ubrzo ponovo oženio Marijom (rođenom Di Ponti), koja je bila dobra i brižna maćeha. Jovanović je imao još petoro braće i jednu sestru, i proveo je djetinjstvo u veseloj i srećnoj mnogočlanoj porodici.

Paja Jovanović je veoma rano pokazao sklonost prema crtanju i slikanju. Čini se da to i nije bilo tako neobično u okruženju u kome je živio. Njegov otac Steva, vrstan fotograf, imao je dara za slikarstvo (bavljenje fotografijom u to vrijeme zahtijevalo je ne samo poznavanje foto-tehnike, već i vještu ruku za retuš pri izradi slika).

Osim toga, u Vršcu, maloj, a veoma bogatoj varoši, mogao je da vidi djela svojih sjajnih prethodnika: Arsenija Arse Teodorovića (1767—1826; njegove izuzetne ikone), Pavela Đurkovića (1772—1830; ikonostas u Sabornoj crkvi), Jovana Popovića (1810—1864) – sa njegovim sinom je drugovao i često se zaticao u njegovom ateljeu, fasciniran slikarovim radom: kopijama starih majstora, studijama prirode, djelima sa religioznim temama.

Tako je Paja Jovanović i sâm počeo da crta, najprije u tajnosti, kopirajući crkvene slike i provodeći sate u praznoj crkvi koju je smatrao svojim prvim učiteljem. Međutim, u vrijeme kada je crkvena opština u Vršcu odlučila da naruči nova zvona za Sabornu crkvu i kada je bilo neophodno izraditi crteže svetitelja (kopije ikona iz vršačke crkve – po kojima bi u Beču bili izvedeni reljefi na zvonima), saznaje se za njegov talenat. Tako je, već u svojoj četrnaestoj godini, Jovanović dobio prvu porudžbinu, a, zahvaljujući značajnim pohvalama, i svojevrsnu propusnicu za Beč i mogućnost da se upiše na slikarsku Akademiju.

Međutim, upis na bečku slikarsku Akademiju nije bio jednostavan. Kako je bio bez završene gimnazije i neodgovarajućeg uzrasta, od njega se tražilo da prethodno završi gimnaziju i da pohađa školu crtanja kod profesora Maholca. Profesorova naklonost, ali i Pajin uporan i predan rad učinili su da ubrzo postane najbolji učenik u ovoj školi.

Aprila 1877. godine upisuje se na Opšti slikarski tečaj bečke Akademije, a od oktobra iste godine postaje redovan student ove škole i to kod veoma cijenjenog slikara i dobrog likovnog pedagoga Kristijana Gripenkerla (Christian Griepenkerl, 18391916).

Redovne studije slikarstva završio je za tri godine (21. jula 1880), ali je nastavio da se obrazuje kod istog profesora, na specijalnom tečaju za istorijsko slikarstvo.

Istovremeno se usavršava i u majstorskoj klasi profesora Leopolda Karla Milera (Leopold Karl Müller, 18341892, u to vrijeme veoma traženog i hvaljenog slikara istorijskog žanra slikarstva, posebno poznatog po slikama sa orijentalnim motivima, naročito iz Egipta), i ubrzo postaje njegov najbolji učenik.

Studijska putovanja i značajna priznanja

Paja Jovanović je mnogo putovao i na tim putovanjima nalazio značajnu inspiraciju za svoj rad.

Još kao student bečke Akademije, podstican sopstvenom radoznalošću ali i sugestijom profesora, gotovo svaki raspust je koristio da putuje po Balkanu, naročito po Crnoj Gori, Primorju, Albaniji, Bosni i Hercegovini, južnoj i istočnoj Srbiji. Tamo je radio skice i studije i trudio se da što neposrednije osjeti atmosferu svakodnevnog života i običaja naroda. Do detalja je bilježio predjele, likove, nošnje, nakit, oružje.

Pun utisaka, po povratku bi slikao mnogobrojne žanr slike: Ranjeni Crnogorac, Mačevanje, Guslar, Kićenje neveste, U zasedi, Arbanas, Arnaut s čibukom, Izdajica, Umir krvi, Borba petlova.

Ove slike su ga brzo proslavile u cijelom svijetu, a naročito u Evropi, koja je u to vrijeme bila veoma zainteresovana za zbivanja na Balkanu.

Prvo priznanje dolazi već 1882. godine, na studijama u Beču, za sliku „Ranjeni Crnogorac“. Slika je bila izložena na godišnjoj izložbi Akademije, i za nju je dobio prvu nagradu i carsku stipendiju.

Sledeće godine zaključuje desetogodišnji ugovor sa čuvenim galeristom Valisom za galeriju Frenč u Londonu i krajem te 1883. godine prelazi tamo da živi i radi. Njegove slike su se veoma dobro prodavale, što ga je u potpunosti oslobodilo finansijskih briga, a i omogućilo mu da veoma često odlazi na duga, daleka i skupa putovanja: po sjevernoj Africi (Maroko, Egipat), u Grčku, Tursku, Italiju, Španiju. Sa svojim prijateljem, ruskim slikarom Francom Ruboom (F. Roubaud) boravio je šest mjeseci na Kavkazu.

Ubrzo iz Londona prelazi da živi i radi u Minhen, zatim u Pariz, i na kraju se vraća u Beč.

Srbija se ponosila svojim mladim i slavnim umjetnikom. Gotovo svaka srpska kuća je imala neku njegovu oleografiju ili drugu reprodukciju sa temom iz srpske istorije ili iz narodnog života. A vlast, zahvalna što je po svijetu pronosio i slavio ne samo sebe već i istoriju i kulturu srpskog naroda, već 1884. godine ga je izabrala za dopisnog člana Srpskog učenog društva. Četiri godine kasnije, 1888. izabran je i za redovnog člana Srpske kraljevske akademije. (Svečano proglašenje je obavljeno tek 1893. kada je tim povodom održana i njegova prva izložba slika u Beogradu, u prostorijama Velike škole.) Na Svjetskoj izložbi u Rimu 1911. godine nastupio je u paviljonu Austrije, bez obzira što je mnoštvo slikara iz Austro – Ugarske, Srba i Hrvata, među kojima su bili Uroš Predić, Ivan Meštrović, Marko Murat, Tomislav Krizman i drugi nastupali u paviljonu kraljevine Srbije.

Istorijske kompozicije

Od 1895. godine počinje nova faza u stvaralaštvu Paje Jovanovića, u kojoj se on najvećim dijelom posvećuje izradi istorijskih kompozicija (po mnogima najznačajnijih deset godina njegovog stvaranja).

Te 1895. Jovanović dobija dvije značajne porudžbine za Milenijumsku izložbu, koja je trebalo da se održi u Budimpešti 1896. godine:

  • od Saborskog odbora u Sremskim Karlovcima na čelu sa patrijarhom Georgijem Brankovićem, da izradi grandioznu istorijsku kompoziciju Seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem,
  • i od vršačkog Municipija, za sliku Vršački triptihon.

Rado je prihvatio poziv i odmah počeo sa pripremama, naročito za sliku „Seoba Srba“. Otputovao je u Sremske Karlovce i sastao se sa patrijarhom Brankovićem. Crkveni sabor mu je kao konsultanta za istorijske izvore dodijelio istoričara arhimandrita Ilariona Ruvarca, sa kojim je putovao po fruškogorskim manastirima i prikupljao građu. Koristio je i sve druge izvore do kojih je mogao da dođe kako bi što vjernije i do detalja predstavio vrijeme i likove na svojoj slici. Na kraju, posle deset mjeseci predanog rada, umjetnik je bio zadovoljan svojim djelom, ali ne i patrijarh. Zbog njegovih primjedbi i neslaganja političkog karaktera, slika nije izložena na Milenijumskoj izložbi. Na nju je poslata samo slika „Vršački triptihon“: „Kosidba“, „Berba“ i „Pijaca“, koja je tumačena kao izraz dobrosusjedstva Srba, Mađara i Njemaca.

Slika „Seoba Srba“ je urađena u četiri različite verzije.

Posle ovoga, Paja Jovanović je radio i na drugim istorijskim kompozicijama:

Furor Teutonicus (Tevtonski bijes) ili „Bitka u Teutoburškoj šumi“, za koju je dobio najprije Rajhlovu nagradu bečke Akademije, a kasnije srebrnu medalju na Svjetskoj izložbi u Sent Luisu.

Sliku „Ženidba hercoga Ferija IV s Jelisavetom Habzburškom“ je radio u poentilističkom maniru, prateći tada aktuelne likovne tokove, što se nije svidjelo naručiocu nadvojvodi Ferdinandu Habzburškom. Slika je bila odbijena i na kraju se našla u Dubrovačkoj galeriji.

Takovski ustanak radi po porudžbini kralja Milana Obrenovića. Ova slika, koja se danas nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu, toliko puta je reprodukovana, da je u svijest naroda urezana kao autentični prikaz tog značajnog istorijskog događaja za srpski narod.

Veoma značajna istorijska slika uslijedila je oko 1900. kao porudžbina vlade Kraljevine Srbije za Svjetsku izložbu u Parizu (1900). Bilo je to „Krunisanje cara Dušana u Skoplju za cara Srba, Grka i Bugara“. Izuzetan trud i rad umjetnika bio je nagrađen zlatnom medaljom na izložbi u Parizu, ali i divljenjem kritike, kolega slikara i publike.

Slijedi još jedna slika sa sličnom temom: „Ženidba cara Dušana sa Aleksandrom, sestrom bugarskog cara“, koja je bila izložena na Prvoj jugoslovenskoj umjetničkoj izložbi u Beogradu 1904. godine.

U ovom periodu Paja Jovanović se bavio i crkvenim slikarstvom: izradio je ikonostas Saborne crkve u Novom Sadu i ikonostas crkve u Dolovu, naslikao je prizore iz života Svetog Save za Sabornu crkvu u Sremskim Karlovcima: Sveti Sava miri braću, Sveti Sava kruniše Prvovenčanog, Spaljivanje mošti Svetog Save. Takođe je naslikao kompozicije Hristova beseda na Gori, Sveti kralj Milutin, Manastir Sopoćani, Arhiepiskop Danilo, Raspeće.

Portreti

Novčanica koju je oslikao Paja Jovanović

Od 1905. godine u stvaralaštvu Paje Jovanovića preovlađuje slikanje portreta. Svojom kičicom ovekovječio je vladare, političare, aristokrate, bankare, naučnike, umjetnike…

Još u vrijeme svog boravka u Americi, 1902. naslikao je „portret Mihaila Pupina“, i njegove ćerke (portret gospođice Pupin).

Boraveći na crnogorskom dvoru, 1903., na poziv kralja Nikole, naslikao je jedan od svojih najmilijih likova, „portret princeze Milice“, zatim portrete „prestolonaslednika Danila“ i „kralja Nikole“.

U Beču je slikao starog cara „Franju Josifa“ i izradio čak devet njegovih portreta za razne austrijske ustanove.

Čini se, ipak, da je sa nešto više žara slikao portrete umjetnika: „slikara Simingtona“, „vajara Đoku Jovanovića“.

Portret Mihajla Pop Cenića nastao 1945. godine. Dio je zbirke Istorije umjetnosti Narodnog muzeja u Leskovcu

Međutim, motiv kome je, bez svake sumnje, posvetio najviše pažnje, su „ženski likovi“: Gospođa Mirka, Gospođa Štraus, Gospođa Šink, Gospođa Hadson, Baronesa Erlanger, Igračica Bergel, Gospođa Kaufman, Gospođa Doblin, Sofija Dunđerski, Teodora Dunđerski, i više portreta, najprije modela, a zatim njegove supruge Muni.

Slikanje žena za Paju Jovanovića je uvijek značilo slikanje ljepote. On, jednostavno, nije želio da ih vidi ružne i stare. Čak i kada se radilo o ne tako lijepim ženama, uvijek se trudio da pronađe ljepotu u njima. Mnogi likovni kritičari su mu zamjerali zbog toga, i upućivali žestoke, pa čak i zajedljive kritike, ali on je ostao dosljedan sebi i svojoj životnoj mudrosti: „Veština je naći lepotu“.

Sa otpočinjanjem Prvog svjetskog rata seli se u Ženevu, gdje je živio od slikanja portreta poznatih i bogatih ljudi.

U međuvremenu, odlučio je da se oženi mladom Bečlijkom, Herminom-Muni Dauber. Vjenčali su se 27. marta 1917. godine u Budimpešti. Muni je bila kći nastojnika kuće u kojoj je imao atelje u Beču i njegov dugogodišnji model. Prelijepa mlada žena bila je njegovo nadahnuće i muza, koju je ovekovječio na mnogobrojnim portretima, a ona mu je bila potpuno odana i posvećena do kraja života.

Po okončanju Prvog svjetskog rata, Paja Jovanović neko vrijeme boravi u Beogradu, kada slika portrete članova vladajuće kuće Karađorđevića (kralja Aleksandra Karađorđevića, „kraljicu Mariju Karađorđević“) i dekoriše kapelu na Dedinju.

Tokom 1921-1922. godine boravi u Bukureštu, gdje radi portrete rumunskog kralja Ferdinanda i kraljice Marije (majke). Zbog uspjeha pokazanog portretisanjem princeze Marije, imao je posla tokom cijele 1921. godine u Bukureštu, gdje ovekovječava na platnu predstavnike tamošnje elite. Ubrzo se vraća u Beč gdje najviše vremena provodi u svom ateljeu.

Beograd

Paja Jovanović – autoportret (1943)

Paja Jovanović je prvi put došao u Beograd 1910. godine, na poziv kralja Petra I. Utiske o svom prvom susretu sa gradom za koji će ostati vezan zauvijek opisao je ovim riječima:

Za malo dosade na granici – pregled carine i pasoša – bogato si nagrađen kada voz sa grmljavinom protutnji savski most, a Beograd u zraku jutarnjeg sunca, kao zlatom obasut pojavi se pret tobom… Ali, po svoj prirodi Beograd je jedinstven između dve silne reke, grad je sazidan na strmoj steni a na istoj visini sa gradom leži varoš sama, kao golemi zmaj. – Jest! sa gradom kao glavom i silnim trupom na grebenu“.

I pored velike angažovanosti i posla na svim stranama svijeta, ovo je bio grad kome se uvijek vraćao, na kraće ili duže vrijeme.

Pred Drugi svjetski rat, 1939. godine odlučio je da napusti Beč i preseli se u Beograd. Tu je proveo teške godine okupacije i prve poratne godine. Iako već u dubokoj starosti i dalje je slikao.

Neprilike sa imovinom u Beču natjerale su ga da se tamo vrati 1950. godine. Međutim, već iste godine započeo je prepisku sa upravom Muzeja grada Beograda oko svoje likovne ostavštine i otvaranja Legata. Želio je da ostavi svome gradu, kako je govorio, „ono što bi vredelo čuvati“ od njegovog rada i alata: štafelaje, slikarski alat, počete slike i skice, mape sa crtežima i reprodukcijama; kako bi se napravio jedan atelje-soba majstora, zanimljiva za gledaoce koji bi željeli više da saznaju o njemu, njegovom radu i djelu.

Tako je 1970. godine otvoren Legat slikara Paje Jovanovića u kome su izložene umjetnikove slike, lične stvari, skice, bilješke, fotografije, dokumenti, mnogobrojna odlikovanja, medalje, diplome, priznanja. Na štafelaju stoji njegova poslednja slika: buket crvenih ruža.

Paja Jovanović je umro 30. novembra 1957. godine u Beču. Kao što je želio, urna sa pepelom prenijeta je i položena da vječno počiva u voljenom Beogradu.

Petar Petrović je 2012. objavio knjigu „Sistemski katalog dela Paje Jovanovića“ u kom je obrađeno 1099 djela, pri čemu se pretpostavlja da postoje i djela za koja će se tek saznati.

Galerija slika
Djela
  1. RANjENI CRNOGORAC (1882) ulje na platnu, 186×114sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  2. MAČEVANjE (oko 1884) ulje na platnu, 60,5×40,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  3. MAČEVANjE(oko 1883) skica, olovka na hartiji, 90,5 x 59 cm (u Muzeju grada Beograda)
  4. U ZASEDI (1884—1886.) ulje na platnu, 27,5×38sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  5. ARBANAS (1884—1886.) ulje na dasci, 18×24,3sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  6. ARNAUT S ČIBUKOM (1884—1886.) ulje na dasci, 36,5×43,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  7. IZDAJICA (1886) ulje na platnu, 148×100sm (u Narodnom muzjeu u Beogradu
  8. KIĆENjE NEVESTE (1886) ulje na platnu, 135×96,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  9. BORBA PETLOVA (1920—1926.) ulje na platnu, 95×63sm, (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  10. UMIR KRIVI (1889) ulje na platnu, 137×95sm (u Galeriji matice srpske u Novom Sadu)
  11. FUROR TEUTONIKUS(1889) heliogravura, 81,7 h 62 cm (u Muzeju grada Beograda)
  12. AKT PRED OGLEDALOM / GOLA BERTA, krajem 19. veka
  13. SEOBA SRBA (1896) ulje na platnu, 190×126sm (u [Narodnom muzeju u Pančevu)
  14. SEOBA SRBA i SEOBA SRBA I (1908; oko 1895) heliogravura; skica, olovka na hartiji, 94,8 h 62,3 cm; 119 h 84 cm (u Muzeju grada Beograda)
  15. TAKOVSKI USTANAK (1898) ulje na platnu, 190×125,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  16. MANASTIR SOPOĆANI (oko 1898) ulje na platnu, 71,2×51,8sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  17. PROGLAŠENjE DUŠANOVOG ZAKONIKA (oko 1900) ulje na platnu 126×190sm (u Muzeju grada Beograda)
  18. KRUNISANjE CARA DUŠANA (posle 1900) ulje na platnu, 238×157sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  19. STEFAN DEČANSKI (oko 1900) ulje na platnu, 20×41sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  20. RADE NEIMAR PRODAJE MODEL MANASTIRA MANASIJE (oko 1905) ulje na platnu, 53,3×36,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  21. KRALj MILUTIN (1906 — 1912) ulje na platnu, 131,5×201sm (u Sabornoj crkvi u Sremskim Karlovcima)
  22. ARHIEPISKOP DANILO (1906 — 1912) ulje na platnu, 121×200sm (u Sabornoj crkvi u Sremskim Karlovcima)
  23. RASPEĆE (1919) ulje na platnu, 174×275sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  24. PORTRET SLIKARA SIMINGTONA (oko 1895) ulje na platnu, 76,5×99sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  25. PORTRET VAJARA ĐOKE JOVANOVIĆA (1906 — 1908) ulje na dasci, 19,6×25sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  26. PORTRET MIHAILA PUPINA (1903) ulje na platnu, 96×114sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  27. PORTRET GOSPOĐICE PUPUN (1903) ulje na platnu, 80,5×103sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  28. ŽENA U RUŽIČASTOJ HALjINI (1904) ulje na platnu, 62,3×117sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  29. PORTRET DR ŠENKA (1906) ulje na platnu, 55×73sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  30. PORTRET GOSPOĐE HADSON (1910) ulje na platnu, 89×150sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  31. IGRAČICA BERGEL (oko 1913) ulje na platnu, 92,5×126,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  32. GEDEON DUNĐERSKI (1916) ulje na platnu, 115×221sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  33. SOFIJA DUNĐERSKI (1916) ulje na platnu, 115×210,5sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  34. TEODORA DUNĐERSKI (1916 — 1920) ulje na platnu, 170×144sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  35. PORTRET KRUNE BOGDANOVIĆ (1919) ulje na platnu, 115×210sm (u privatnoj kolekciji Milana St. Markovića)
  36. PORTRET NIKOLE PAŠIĆA (1922 — 1926) ulje na platnu, 60,4×73sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  37. PORTRET SUPRUGE MUNI (1925) ulje na platnu, 73×99sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  38. AKT NA CRVENOM OGRTAČU(1918 — 1920) ulje na platnu, 115 h 211 cm (u Muzeju grada Beograda)
  39. AUTOPORTRET (posle 1930) ulje na platnu, 29×46sm (u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu)
  40. MARŠAL TITO (1947) ulje na platnu, 100×150,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  41. MARŠAL TITO((1952) skica, olovka na hartiji, 30,5 h 24 cm (u Muzeju grada Beograda)
  42. VILINSKA ZEMLjA – PARSIFALOV SAN(1906) litografija i heliografija (u Muzeju grada Beograda)
  43. MILOŠ, MARKO I VILA (oko 1906) ulje na platnu, 33,5×53sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  44. DIJANA (1906 — 1908) ulje na platnu, 77×68sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  45. KUPAČICA (1906 — 1908) ulje na platnu, 40,5×50,5sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  46. CVEĆE (1942) ulje na dasci, 30×40,2sm (u Narodnom muzeju u Beogradu)
  47. CVEĆE(oko 1950) ulje na dasci, 30,5×40,5sm (u Muzeju grada Beograda)
  48. PORTRET KRALjICE MARIJE KARAĐORĐEVIĆ(1925 — 1930) ulje na platnu, 210×102sm (u Muzeju grada Beograda)
  49. PORTRET MILUTINA MILANKOVIĆA (1943) ulje na platnu
  50. PORTRET MILUTINA MILANKOVIĆA(1945) olovka, papir, kalk- skica, 29,8 h 36,7 cm (u Muzeju grada Beograda)
  51. Bašibozuci pred kapijom (1887-1888) ulje na platnu, 46×35sm

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *