Elfriede Jelinek – Biografija

Elfriede Jelinek, austrijska književnica, prevoditeljka, scenaristkinja, esejistkinja. Dobitnica je Nobelove nagrade za književnost 2004. Živi u Beču i Münchenu. U obrazloženju Nobelovog komiteta istaknuto je da njena djela imaju… muzički protok glasova i protivglasova u romanima i dramama koje s izvanrednim lingvističkim žarom otkrivaju apsurde i prisilne moći društvenih klišea… Jelinek piše protiv zlostavljanja u javnom, političkom, ali i privatnom životu austrijskog društva. Koristi sarkastičan, provokativan stil, zbog kojeg je od protivnika nazvana Nestbeschmutzer (njem. onaj koji prlja vlastito gnijezdo), te i sama ponekad koristi opsceni, bogohulni, vulgarni i podrugljivi stil pisanja u obračunu sa društvenim okruženjem u Austriji.

Biografija
Djetinjstvo, mladost i prvi književni radovi

Rođena je 20. oktobra 1946. u Mürzzuschlagu. Njena majka Olga (rođ. Buchner) potiče iz bečke građanske porodice, te je niz godina ishranjivala porodicu radeći kao knjigovođa. Otac Friedrich bio je hemijski inženjer, apsolvent Tehničkog univerziteta u Beču češkojevrejskog porijekla. Ta ga je služba u ratnoj industriji, zbog svog visokog obrazovanja, spasila progona od strane nacističkih vlasti. Friedrich Jelinek psihički je obolio 50-ih godina, a nedugo kasnije živio je bolestan kod kuće. Umro je 1969. u jednoj psihijatrijskoj klinici, potpuno izgubivši razum.

Za Elfriedeino obrazovanje bila je zadužena njena majka. Upisuje je u katoličko obdanište, a kasnije u samostansku školu, koju je ona kasnije u eseju In die Schule gehen ist wie in den Tod gehen (Ići u školu isto je kao ići u smrt) opisala kao prilično restriktivnu i strogu. Zbog svoje hiperaktivnosti, na predlog školskih nastavnica, upućena je na dječiju psihijatriju klinike Bečkog univerziteta, koju je vodio Hans Asperger, mada, gledano s medicinske strane, njeno ponašanje nije prelazilo granice normalnog. Nezavisno od toga njena majka imala je želju da od Elfriede stvori muzičko čudo od djeteta, te je upisuje na časove klavira, gitare, flaute, violine i viole. Upisana je s 13 godina na Bečki konzervatorijum, gdje je studirala orgulje, klavir, blok-flautu, a kasnije i kompoziciju. Paralelno završava realnu gimnaziju u Beču.

Počinje pisati i priključuje se tradiciji tzv. Bečke grupe, te jedno vrijeme piše malim slovima (tzv. Kleinschreibung), mada uskoro napušta ovaj način pisanja.

Nakon mature dolazi do prvog psihičkog sloma. Pohađa nekoliko semestara istorije umjetnosti i teatrologije na Univerzitetu u Beču, a 1967, zbog fobija prouzrokovanih psihičkim stanjem, napušta studije i živi u izolaciji godinu dana u svojoj kući u Beču. U to vrijeme počinje pisati, te nastaje njena prva zbirka priča, Lisas Schatten. Njena se djela objavljuju u časopisima i u manjim izdanjima. Uskoro piše i prvi roman, bukolit (1968), koji objavljuje tek 1979. Nakon očeve smrti poboljšava joj se psihičko stanje, angažuje se u revolucionarnim pokretima iz 1968. i živi nekoliko mjeseci u stambenoj zajednici lijeve orijentacije, između ostalih s Robertom Schindelom i Leanderom Kaiserom.

1971. polaže ispit za orgulje na konzervatorijumu kod prof. Leopolda Marksteinera. Daljnji književni radovi zasnivaju se na njenom zanimanju za teoriju francuskog filozofa Rolanda Barthesa, koje je opisala u eseju Die endlose Unschuldigkeit.

Od 1972. živi s njemačkim književnikom Gertom Loschützom u Berlinu, ali se već sljedeće godine vraća u Beč, a 1974. postaje član Komunističke partije Austrije (KPÖ), gdje se angažuje u predizbornim borbama, kulturnim predstavama, javnim čitanjima pod nazivom Linkes Wort. Iste godine udaje se za kompozitora i glumca Gottfrieda Hüngsberga, koji u to vrijeme piše muziku za Rainera Wernera Fassbindera.

Uspjesi, skandali i povlačenje iz javnosti

Otada naizmjenično živi u Beču i Münchenu. 1975. piše svoju novu marksističkofeminističku satiru, tzv. heimatroman Ljubavnice (die liebhaberinnen). 70-ih godina objavljuje mnoge radiodrame, a početkom 80-ih objavljuje Izgnanike (Die Ausgesperrten), najprije kao radiodramu, kasnije kao roman, te se po njenom scenariju snima istoimeni film u režiji Franza Novotnog, u kojem glavnu ulogu tumači Paulus Manker.

Prvi veći skandal desio se 1985. nakon premijere predstave Burgtheater, koja se tematski bavi nacionalsocijalističkom prošlošću glumice Paule Wessely. U javnosti se tekst definiše kao direktni napad na tada prominentne glumce, te joj se ponovo pridaje oznaka Nestbeschmutzer, zbog kritičkog pristupa austrijskoj kulturi u vrijeme nacionalsocijalizma u Austriji. 1983. objavljuje roman Pijanistkinja (Die Klavierspielerin), koji kritičari definišu kao autobiografski, te se sam sadržaj potiskuje u pozadinu. 1989. izlazi njen najprodavaniji roman, Naslađivanje (Lust), koji patrijarhalne strukture u redovima književnih kritičara definišu kao žensku pornografiju.

Jelinek se zajedno s Erikom Pluhar, Ernestom Bornemannom i drugim intelektualcima zalaže za osuđenog (zboog ubistva), tzv. zatvorskog književnika, Jacka Unterwegera, koji nakon izlaska iz zatvora 1990. na slobodi ubija, ovog puta 9 žrtava, uglavnom prostitutki.

1991. istupa iz KPÖ s oboje predsjedavajućih, Susanne Sohn i Walterom Silbermayerom. I dalje sarađuje s marksistički orijentisanim časopisom Das Argument, izdavača Wolfganga Fritza Hauga.

Nakon pozorišnog komada Raststätte, koji se bavi sličnom tematikom kao i Naslađivanje, te ličnih napada, preko izbornih plakata, austrijske desničarske partije FPÖ, povlači se iz javnosti i zabranjuje izvođenje svojih komada u austrijskim pozorištima.

Povratak i Nobelova nagrada

Povratak na bečki Burgtheater trajao je samo 6 sati. 1998. Einar Schleef priređuje Ein Sportstück. Druga njena zabrana uslijedila je 2000. povodom izbora desno orijentisane vlade, tzv. Crno-plave vlade, u čiji je rad uključena desničarska austrijska partija FPÖ. Sljedeći njeni tekstovi odnose se uglavnom na kritikovanje političke situacije u Austriji. Na jednoj od sedmično organizovanih demonstracija četvrtkom (Donnerstagsdemonstrationen) Jelinek na bečkom trgu Ballhausplatz podstiče prikazivanje djela Das Lebewohl. Ein Haider-Monolog u izvođenju Martina Wuttkea. Iste godine, u kontekstu akcije njemačkog režisera Christopha Schlingensiefa “Bitte liebt Österreich”, nastaje tekst Ich liebe Österreich, u kojem autorka kritikuje ophođenje austrijskih vlasti prema azilantima.

Tek 2003. dolazi do premijere teksta Das Werk u režiji Nicolasa Stemanna. Predstava je pozvana na Berlinske pozorišne susrete, gdje je osvojila Dramsku nagradu Mülheima. Takođe 2003. u Schlingensiefovoj režiji u Burgtheateru izvodi se Bambiland, zatim muzička predstava Lost Highway, za koju je libreto napisala Jelinek. U Beču se 2004. osniva Istraživački centar “Elfriede Jelinek”, sa sjedištem na Institutu za germanistiku Bečkog univerziteta, koji za cilj ima obradu i analizu dokumenata Elfriede Jelinek. Iste godine Jelinek dobija Nobelovu nagradu za književnost.

Nobelova nagrada

Komentaršući dodjelu Nobelove nagrade rekla je da se osjeća srećnom i očajnom u isto vrijeme: “…očajnom zbog činjenice da postajem poznata, javna osoba”. Tipično za njenu skromnost i profinjenu samoironiju, upitala se – feministička književnica s reputacijom – da li je dobila nagradu najviše zbog činjenice što je žena i rekla da bi među austrijskim piscima Peter Handke, koga ona smatra “živim klasikom”, bio mnogo prikladniji odabir. U jednom intervjuu o svom nedolasku na dodjelu izjavila je:

Poslali su mi knjižicu u kojoj se nalazi lista nobelovaca. To je doista previše za mene. Stvarno u potpunosti živim poput pustinjaka. A kad se sa svojim suprugom nalazim u Münchenu, ondje živimo poput dvaju pustinjaka. Vlastito prisustvo u Stockholmu ne bih mogla izdržati. Umrla bih. Kad bi se u toj prostoriji s mnogo ljudi zatvorila vrata, srušila bih se i umrla…

Na pitanje kako je Akademija reagovala na njen nedolazak odgovorila je:

S velikim razumijevanjem. Pa ni drugi nisu doputovali. Neki su bili bolesni, nekome je umrla supruga. Solženjicin je strahovao da se više neće moći vratiti. Sve su to dobri razlozi i smatram da je psihička bolest takođe razlog da se ne otputuje u Stockholm. Mislim ću da barem nešto učiniti za psihičke bolesnike ako to dozovem u svijest. Možda će to onda imati uopšteno pedagoški smisao…

Način na koji joj je uručena Nobelova nagrada (videoceremonija) bio je predmet kritike za neke. Drugi su je cijenili zbog iskrenog objašnjenja da pati od agorafobije i socijalne fobije. Jelinek je rekla kako je njena bolest sprečava čak i u odlasku u bioskop ili letjenju avionom (u jednom intervjuu izjavila je kako bi željela da jednog dana bude u mogućnosti odletjeti u New York i vidjeti nebodere prije nego što umre), te da nije u mogućnosti prisustvovati ceremoniji. Tako je, opet potpuno u njenom stilu, rekla, što je i snimljeno:

…Jako bih voljela biti i u Stockholmu, ali ja se ne mogu kretati brzo ni daleko kao moj prtljag…

Nakon Nobelove nagrade

2005. u Burgtheateru izvodi se predstava Babel, monumentalna meditacija o ratu u Iraku i mučenjima u zatvoru Abu-Ghuraib u režiji Nicolasa Stemanna, koji je oktobra 2006. režirao dramu Ulrike Maria Stuart, o temi terorizma i njemačke terorističke grupe RAF, te komediju s ekonomskom temom, Die Kontrakte des Kaufmanns.

U jednom intervjuu za časopis Magazine littéraire 2007, povodom dodjeljivanja literarne nagrade “André Gide” za njen prevod na francuski Die Kinder der Toten, Jelinek je ponovila listu svojih tema za pisanje: svoje opsesivno djetinjstvo, polemika o svojim djelima Natur i Unschuld, mržnju na potisnuto nacionalsocijalističko nasljedstvo u Austriji. Mišljenja je da se veliki dio austrijske literature odvija oko Hitlera kao “crne rupe”.

Početkom 2007. pa sve do 2008. na svojoj web stranici objavljuje odlomke svog tzv. privatnog romana, Zavist (njem. Neid). Ovaj roman, koji nije objavljen u knjižnoj formi, nego samo kao mrežna publikacija, Jelinek je završila 2008. U štampanoj formi roman bi imao oko 900 stranica. Time Jelinek nastavlja svoj projekat Smrtni grijesi (njem. Todsündenprojekt), koji je 1989. započela romanom Naslađivanje, a dopunila 2000. romanom Gier.

Takođe 2008. izlazi joj iz štampe pozorišni komad Rechnitz (Der Würgeengel), koji se u režiji Jossi Wielera 28. novembra izvodi u Münchner Kammerspieleu. Jelinek je ovaj komad izričito zabranila za izvođenje u Austriji, s izuzetkom za pravo izvođenja u pozorištu Schauspielhaus u Grazu 2012.

Kritike

Zbog britkosti književnokritičke oštrice na cijelom njemačkom govornom području, ugledna austrijska kritičarka Sigrid Löffler stavlja Jelinek uz bok velikih austrijskih pisaca kakvi su Karl Kraus, Ödön von Horváth i Thomas Bernhard. S Krausom je povezuje virtuoznost stila koji se posebno hrani autoricinom sklonošću prema jezičkoj improvizaciji, kolažiranju i semantičkom “miksovanju” različitih, ponekad jedino eufonijski srodnih značenjskih segmenata koje običan čitalac često i ne uoči jer mu u tu svrhu nedostaje lingvistički još nedovoljno apostrofirana kategorija jezičkog osjećaja.

Bibliografija
Romani
Drame
Eseji
Lirika
  • Lisas Schatten, 1967.
  • ende/gedichte von 1966-1968, Lyrikedition 2000, 2001.
Scenariji
Radiodrame
Libreta
Ostalo
  • Moment! Aufnahme! 5.10.99. In: Elisabeth Schweeger und Eberhard Witt (Hgg.): Ach Deutschland! Belville, München 2000, ISBN 3-933510-67-8. S. 71–77.
  • Elfriede Jelinek. Schreiben. Fremd bleiben. DU. Zeitschrift für Kultur. Nr. 700. DU Verlags AG, Oktober 1999, ISBN 3-908515-33-5.
Filmovi

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *