Federiko Felini – Najznačajnija ličnost filmskog neorealizma

Federiko Felini (ital. Federico Fellini; Rimini, 20. januar 1920 — Rim, 31. oktobar 1993) italijanski filmski reditelj i scenarista. Rođen je u Riminiju pored Rima (Italija). Jedan je od najuticajnijih filmskih reditelja dvadesetog vijeka. Pored Mikelanđela Antonionija smatra se za glavnog pokretača druge italijanske filmske renesanse. Za života je smatran kritičarem društvenih pojava u italijanskom građanskom društvu u posleratnom razdoblju, oslikavao je ekonomski prosperitet i njegove deformacije. U Sjedinjenim Državama smatran je najrespektabilnijim evropskim rediteljem, i osobom čija je popularnost bila uporediva s najistaknutijim filmskim zvijezdama njegovog doba.

Biografija

Felini je rođen 20. januara 1920. u Riminiju kraj Rima u porodici iz srednje klase s četvoro djece. Njegov otac, Urbano, bio je trgovački putnik i trgovac, a majka Ida rođ. Barbiani, domaćica iz Rima. Dio djetinjstva proveo je kod bake na selu Đambetoli često lutajući s raspuštenijom seoskom djecom, njegova dječačka iskustva oslikana su djelimično u filmovima Dangube (I Vitelloni; 1953), 8½ (1963.) i Amarcord (1973.). Školovao se u katoličkom internatu. Iz toga razdoblja najčešće se prepričava njegov kratkotrajan, (u dvanaestoj godini), bijeg s putujućim cirkusom. To se tumači kao znak njegove velike ljubavi prema spektaklu. Iako nikada nije skrivao svoju sklonost prema svijetu cirkusa, Felini ipak daje drukčiju verziju svog bijega: on je bježao od škole. Učenje i školska disciplina nisu bili njegova bolja strana. Felinijevi filmovi često sadrže autobiografske anegdote i fantazije. Nekoliko njegovih intimnih prijatelja kao što je scenarista Tulio Pineli i Bernardino Zaponi, zatim kinematograf Đuzepe Rotuno ili dizajner Dante Fereti govorili su da je Felini imao običaj da jednostavno izmisli neka svoja sjećanja samo da bi ih ispričao na filmu.

Tokom Musolinijevog fašističkog režima, Federiko i njegov brat Rikardo su bili pripadnici Avanguardiste, fašističke omladinske organizacije u koju se svaki adolescent tada morao učlaniti. Međutim, Felini i njegova porodica nisu bili fašisti i nisu bili simpatizeri Musolinija.

Po završetku gimnazije, počeo je, na insistiranje oca, da u Bolonji studira prava 1938, ali je uskoro napustio fakultet i posvetio se novinarstvu. Prvo je sarađivao u Firentinskim novinama, a potom kao jedan od urednika u popularnom nedjeljnom satiričnom rimskom listu Marko Aurelije i bio je dobro plaćen crtač i karikaturista, a pisao je i vesele skečeve.

1939. preselio se u Rim, ponovo upisao fakultet, ali tek toliko da odgodi odsluženje vojnog roka. Prehranjuje se pišući u crnoj hronici lista Il Popolo di Roma, i dalje crta stripove za satirički list Marko Aurelio. Početkom 1940. počeo je da piše kratke priče za radio a zatim i da režira. U to vrijeme obavio je intervju i upoznao se sa popularnim glumcem, tumačem narodskih likova Aldom Fabricijem (Aldo Fabrizzi) (1905—1990.), nakon kojeg je došlo do bliskog prijateljstva i profesionalne saradnje, za čiju pozorišnu trupu piše skečeve, ali i vodi garderobu, radi na dekoru i obavlja posao sekretara. Od godine 1940. počinje pisati i za film, i to gegove za komičara Makarija, te tekstove za Fabricija. Felinijev biograf Tulio Kezič ovu turbulentnu epohu komentariše sledećim riječima:

„Iako je period saradnje u Marko Aurelio bio srećan, sreća je samo zamaskirala besraman period političke apatije. Mnogi koji su živjeli tih posljednjih godina Musolinijevog režima osjetili su šizofreničnu dilemu između službene lojalnosti i slobode humora.”

1942. Felini je upoznao Đulijetu Masinu, glumicu koja je igrala u radio-dramama, ili je čitala tekstove reklama koje je on kao humorist pisao. Kasnije, 30. oktobra 1943, njome se i oženio. Tada je počelo jedno od najkreativnijih filmskih partnerstava u istoriji filma. Nekoliko mjeseci posle vjenčanja, Masina je pala sa stepenica i imala pobačaj. 22. marta 1945 rođen je Pjerfederiko Felini ali on je preminuo samo mesec dana nakon rođenja 24. aprila. Ta porodična tragedija duboko je uticala na Felinijeve i ostavila je trag na film La Strada Ulica (1954.).

Filmom je Felini počeo da se bavi 1941, najprije, pisanjem. Prvih nekoliko tekstova su bili pripremni a 1942. je napisao scenario Četvrta strana. Fašistički režim u Italiji pao je 25. jula 1943. Saveznici su oslobodili Rim 4. juna 1944. Tog euforičnog ljeta je Felini sa svojim prijateljem De Setom otvorio trgovačku radnju u kojoj je radio karikature savezničkih vojnika za novac. Upravo tu je Roberto Roselini upoznao Felinija i izrazio želju da ga Felini upozna sa Aldom Fabricijem. Tu je Roselini ponudio Feliniju da sarađuje na scenariju (zajedno sa Susom Cečijem D'Amatom, Pjerom Telinijem i Albertom Latuadom) za film Rim, otvoreni grad (1945). Felini je to prihvatio i dao doprinos filmu gegovima i dijalozima. Bilo je to presudno za Felinijev razvoj i čitavu karijeru. Sarađivao je kao koscenarista, pisac predteksta i asistent reditelja u tom klasičnom neorealističkom filmu, jednom od najboljih filmova italijanske i svjetske kinematografije, „Rim, otvoreni grad“. (Taj film je posle Viskontijevog Zemlja drhti i Opsesija označio epohu u italijanskom i svetskom filmu poznatu kao neorealizam).

Potom Felini piše i asistira Pjetru Đermiju u filmovima „Paisa“ (Paisan) 1946, Zločin Đovana Episkopa 1947, Bez milosti 1947. i Vodenica na Pou 1948.

Do tada kada sam dolazio na snimanja, kaže Felini, sve mi je bilo strano. Ali, uz Roselinijevu pomoć, u filmu sam prepoznao drugi svijet. Kroz njegov stav prema filmu shvatio sam da se filmovi mogu stvarati bez prevare, bez apriornih pretpostavki, bez unaprijed utvrđenih poruka. Ali, ono najvažnije što sam od Roselinija dobio bila je pouka o skrušenosti i poniznosti prema životu.

Felini debituje 1950. godine s filmom „Svetlosti varijetea“ (Luci del varieta), za koji je napisao scenario i korežirao zajedno s Albertom Latuadom, a tada otprilike počinje i novo razdoblje u istoriji posleratne Italije: ratne tragedije pomalo se zaboravljaju, ruševine se uklanjaju, nastupa ekonomski prosperitet i javlja se optimizam: sve veće blagostanje sa svim svojim tada još teško prepoznatljivim zamkama. Tematika i problematika neorelizma, koja je bila težištem na socijalnim pitanjima i na ekonomskim nedaćama postupno se premještala ka psihološkim sadržajima. Taj filmski trend, čiji je najistaknutiji predstavnik Federiko Felini nazvan je – neorealizam duše.

Nije zato neobično da su istaknuti motiv prvog Felinijevog samostalno režiranog filma „Beli šeik“ (La sceicco bianco 1952) bile baš iluzije i čovjekova zaokupljenost nečim ispraznim, što je vjerno slijedilo neorealističku tradiciju.

U tom smislu još je određenije prvo njegovo remek-djelo „Dangube“ (I Vitelloni 1953.), film u dobroj mjeri autobiografski, nagrađen Srebrnim lavom na festivalu u Veneciji. Radnjom u Felinijevom rodnom mjestu film prikazuje prazninu života materijalno osiguranih ljudi, ljudi čiji materijalni standard ne prati i odgovarajući duhovni standard. Felini prikazuje ljude koji su naglo ostali bez ciljeva koji pomažu oljuđenju, a taj gubitak vrijednog smisla života biće tema i mnogih njegovih kasnijih filmova.

Tako će se dramatičnija verzija te teme pojaviti u idućem Felinijevom filmu, njegovom najslavnijem iz tog razdoblja – filmu „Ulica“ (La Strada 1954.) sa Đulijetom Masinom, svojom suprugom i Entoni Kvinom, djelo koje je nagovijestilo velikana svjetskog filma i za koji će dobiti prvi od četiri buduća Oskara za najbolji strani film. Filmom „Ulica“ Felini je definitivno postao zvijezda svjetske kinematografije, ali je istovremeno prouzrokovao žučne rasprave i osporavanja u samoj Italiji. S oduševljenjem su ga, najviše zbog moralizma, prihvatili crkveni krugovi. To je izazvalo gnjev vrlo uticajnih lijevo orijentisanih struja, posebno filmskog glasila Cinema Nuovo, pa je Felini proglašen izdajnikom neorealizma, mistikom i prerušenim franjevcem – ovo poslednje zbog pređašnje saradnje na Roselinijevom filmu Franjo Asiški, Božji lakrdijaš.

Odmah nakon Ulice Felini režira još dva filma s marginalcima kao glavnim junacima – „Probisvijet“ (Il bidone, 1955.), film koji je označio njegov prelaz iz intimnog na socijalni i socijalnokritički plan. Po riječima kritičara Fostera Herša (Foster Hirsch), Felini spaja dvije osobine koje su oduvijek prevladavale u italijanskom filmu: epsku tradiciju, naklonjenu spektaklu i teatralnoj glumi, i humanističku tradiciju, koja se duboko saosjeća sa odbačenima i potlačenima. U ovu poslednju kategoriju pripadaju tri filma koja je Felini snimio sa svojom suprugom glumicom Đulijetom Masinom: Ulica (La Strada, 1954.), Kabirijine noći (Le notti di Cabiria, 1956.), i Đulijeta i duhovi (Giulietta degli spiriti, 1965).

Film „Kabirijine noći“ u kojem glavnu ulogu tumači njegova supruga Đulijeta Masina mu je donio novog Oskara. U tom ostvarenju realističkog stila, ali alegoričnog sadržaja, prikazana je nesalomljivost žene suočene sa izdajom. Slijedi prelomna Felinijeva trogodišnja pauza, a onda počinje novi razvojni stepen njegovog stvaralaštva. Felinijevi pogledi na realnost Italije kasnih pedesetih dvadesetog vijeka postaju sve kompleksniji i angažovaniji prema socijalnim i moralnim deformacijama italijanskog društva.

Tako nastaje „Sladak život“ (La Dolce Vita, 1959.) film koji sa žestinom i kritičkom kategoričnošću u opšoj satiričkoj projekciji prikazuje blazirane, duhovno amorfne, etički i ljudski izobličene pripadnike klase buržuja i aristokratije sa Via Veneta i iz konteovskih enterijera, klase koja mjesečarenjem i bludom nastoji da prkosi neumitnosti istorije i progresu duha. Film počinje i završava sa aluzijama na Danteovu Božanstvenu komediju i bavi se moralnom i duhovnom propašću Italije. Sladak život dobio je u Kanu 1960. Gran pri, Zlatnu palmu. Film je donio Feliniju status jednog od najznačajnijih reditelja na svijetu.

U filmu Bokačo 70, Felini ima jednu od četiri epizode, skeč Posjeta (1962). Potreba za održavanjem raskošnosti i kontroverzne slikovitosti narušila je Felinijevu inspiraciju i on je odlučio da stvaralačka blokada postane tema njegovog narednog filma.

Već sljedeće 1963. u februaru je snimio 8½ (1963.) s Marčelom Mastrojanijem, svojevrsnim Felinijevim alter egom, u glavnoj ulozi, koji je izazvao mnogo protivrečnosti i diskusija, (na Festivalu u Moskvi mu žiri dodjeljuje Gran pri Zlatnu medalju, ali su potom uslijedile ograde žirija). Film je nagrađen Oskarom, a u nekim anketama filmskih kritičara proglašen je najuspješnijim filmom nakon 1960. godine. u ovom zbunjujućem spoju stvarnosti i iluzije, odnosno izmišljenog i vidljivog, pod nazivom Osam i po, Marčelo Mastrojani tumači ulogu reditelja koji se usled umjetničke blokade povlači u nadrealni svijet svojih osjećanja i opsesija u nadi da će doživjeti otkrovenje, ali na kraju uviđa neukrotivu prirodu svoje umjetnosti.

U filmu Đulijeta i duhovi (Giulietta degli spiriti, 1965.) prikazao je sjetnu i pesimističnu projekciju žene i njene sudbine.

U filmu „Satirikon“ (Fellini Satyricon, 1969.), raskošan istorijski film o vremenu Nerona, Felini izrazito teži da demitologizuje skaske o ljepoti i slavi vječnog grada.

„Klovnovi“ 1971, film koji nema toliku legendu koliko ima ličnu Felinijevu notu njegovih dječačkih uspomena i neizmjerne ljubavi za svijet varljive slave cirkusa.

Nakon uspjeha s ovim filmom snima: „Rim“ (Fellini's Roma, 1972.),film je subjektivna evokacija Rima iz Felinijeve mladosti.

Film „Amarkord“ (Amarcord, 1973.) je jedan od najboljih Felinijevih filmova. Film, reminiscencija u kojem je oživio vrijeme Italije u njenom najcrnjem periodu fašizma. Felini se u tom filmu obračunao sa psihologijom i mentalitetom italijanskog fašizma.

Felinijev šesnaesti film je Kazanova (Casanova, 1976.) (“Giovanni Giacomo Chevalier de Seingalt Casanova”), film je persiflaža tog mita, jednog smiješnog, moralno atrofiranog doba i njegovog socijalnog ustrojstva…

Proba orkestra (Prova d’ orchestra, 1978.) Felinijevi kasniji filmovi: „” („La citta delle done”, 1980.), predstavlja oštru društvenu kritiku poput one u u „Sladak život”.

„A brod plovi” („E la nave va”, 1983.), „Džindžer i Fred” („Ginger and Fred”, 1986.) Film Intervju (Intervista, 1987.)

Svi Felinijevi filmovi su provokativni, ekstravagantni, rađeni u njegovom jedinstvenom autobiografskom stilu koji često karakteriše fascinacija bizarnim. Felinijevi filmovi odlikuju se izvanrednom ljepotom, intelektualnom dubinom i izražavaju stalnu težnju ka širenju mogućnosti audio-vizuelnog jezika za istraživanje procesa stvaranja, društva i uma.

Federiko Felini je režirao ukupno dvadeset filmova. Zaštitni znak Felinijevih filmova je i kompozitor Nino Rota s kojim je sarađivao u gotovo svim svojim filmovima. Izraz – Dolce vita/Sladak život – odomaćio se u svakodnevnom govoru zahvaljujući njegovom istoimenom filmu, baš kao i izraz – paparazzo: za novinare/beskrupulozne lovce na senzacije: paparaci. Pojam je nastao iz prezimena prijatelja Marcela Rubinija (igra ga Marčelo Mastrojani), koji se u filmu preziva Paparaco. Sve to govori o Felinijevom snažnom uticaju na savremenu svakodnevicu. Pred sam kraj života Felini je dobio i petog Oskara, za sveukupni doprinos filmskoj umjetnosti,”kao priznanje za njegova kinematografska dostignuća koja su zadivila i zabavljala publiku širom svijeta.”. Nedugo zatim je preminuo od srčanog udara 31. oktobra 1993. u bolnici u Rimu, samo dan nakon pedesetogodišnjice braka; nedugo potom preminula je 23. marta 1994. i njegova supruga Đulieta. Felinijevi su sahranjeni zajedno sa njihovim sinom Pjerfederikom na samom ulazu u groblje u Riminiju u bronzanoj grobnici oblikovanoj kao pramac broda u vodi.

Međunarodni aerodrom u Riminiju nazvan je u njegovu čast „Međunarodni aerodrom Federiko Felini”.

Rediteljska karijera

Svjetlosti varijetea (1950.), Felinijev prvi film, režiran je u saradnji sa iskusnijim rediteljom Albertom Latuadom. Film je šarmirajuća pozadinska komedija smještena u svijet malih putujućih zabavljača, svijet koji je Felini dobro poznavao nakon rada na Roselinijevom filmu Paisà (1964.). Samo snimanje filma je vrlo oraspoložilo tada tridesetogodišnjeg Felinija ali loše ocjene kritičara i ograničena distribucija razočarali su sve koji su radili na filmu. Produkcijska kuća je bankrotirala i ostavila Felinija i Latuadu u dugovima koje su otplaćivali decenijama.

Felinijev prvi samostalni film bio je Bijeli šeik (1952.). Sa Albertom Sordijem u glavnoj ulozi, film je ispravljena verzija koju je prvobitno napisao Mikelanđelo Antonioni 1949. i baziran je na fotoromansijima, popularnim italijanskim romantičnim stripovima iz tog perioda. Producent Karlo Ponti je dao zadatak Feliniju i Tuliju Pineliju da razviju tretman. Smatrajući da je scenario previše zbunjujući, Antonioni ga je odbio i dao Latuadi, ali ga je i on odbio. Felini je tada donio odluku da sam režira taj film.

Na idućem scenariju zajedno sa Felinijem i Pinelijem radio je i dramaturg Enio Flaiano (koji je pomogao i oko Svetlosti varijetea). Zajedno su razvili danas vrlo popularnu priču o vjenčanom paru čiji je spoljni izgled i poštovanje oskrnavljen fantazijama nezrele supruge (koju je uvjerljivo tumačila Brunela Bovo). Prvi put su, Felini i njegov kompozitor Nino Rota, radili muziku za taj film. Upoznavši se u Rimu 1945., Felini i Rota nastavili su saradnju sve do Rotine smrti za vrijeme snimanja zlosrećnog Grada žena (1980.). Ova značajna umjetnička saradnja opisana je kao “razumna, iracionalna i čarobna.”.

Veliko otkriće za Felinija nakon njegovog neorealističkog perioda (1950—1959.), je djelo Karla Gustava Junga, koga je najprije čitao 1961. pod mentorstvom jungovskog psihologa Ernsta Bernharda. Jungove uticajne ideje o animi i animusu, o ulozi tipova i kolektivno nesvjesnog su snažno istraživane u Felinijevim klasicima 8½ (1963.), Đulijeta i duhovi (1965.), Satirikon (1969.), Felinijev Kazanova (1976.) i Grad žena (1980.).

Felinijevi filmovi su široko hvaljeni, a čak 4 njegova filma dobila su Oskara za najbolji strani film: Ulica (1954.), Kabirijine noći (1957.), 8½ (1963.) i Amarkord (1973.). Još jedan film, Sladak život (1960.), je jedan od uticajnijih filmova 1960-ih, i proglašen kao 6. najbolji film svih vremena od strane Entertainment Weekly-ja.

1990., Felini je dobio prestižnu Premiju Imperiale nagradu, koju mu je dodijelila Japanska umjetnička asocijacija, a koja se smatra ekvivalentom Nobelove nagrade. Nagrada se dijeli u 5 kategorija: slikarstvo, vajarstvo, arhitektura, muzika i pozorište/film. Među prethodnim dobitnicima te prestižne nagrade su Akira Kurosava, Dejvid Hokni, Pina Bauš i Moris Béjart.

Uticaj i ostavština

Kao jedinstvena kombinacija sjećanja, snova, fantazije i želje, Felinijevi filmovi su duboko lične vizije društva sa čestim portretisanjem ljudi u njihovim najbizarnijim trenucima. Pojam “felinijski” je nerijetko korišćen kako bi se opisala bilo koja scena u kojoj halucinirajuća slika ulazi u bilo koji običan događaj. Značajniji savremeni reditelji kao što su Dejvid Linč, Tim Barton, Pedro Almodovar, Teri Giliam i Emir Kusturica, su svi isticali da je Felini imao uticaj na njihov rad.

Poljski reditelj, Vojceh Jerži Has (1925—2000.), čija su dva najznačajnija filma, Manuskript iz Saragose (1965.) i Satni sanatorijum (1973.) izvrsni primeri modernističke fantazije, često je upoređivan sa Felinijem zbog čiste “luksoznosti slika” (piše Žilber Guez u časopisu Le Figaro).

Pjevač Fiš (bivši Marilion) izdao je album “Felinijevi dani”, za koji su mu inspiracija bili tekstovi i muzika iz Felinijevih filmova.

Filmografija Federika Felinija

Luci del Varietà (1950) „Svetlosti varijetea” (zajedno sa Albertom Lataudom)
Lo sceicco bianco (1951) „Bijeli šeik”
Vitelloni (1953) „Dangube”
L'amore in città (1953)„” (segment Un'agenzia matrimoniale)
La Strada (1954) „Ulica” Oskar (najbolji strani film)
Il bidone (1955) „Probisvijet”
Le notti di Cabiria (1956)„Kabirijine noći”Oskar (najbolji strani film)
La Dolce Vita (1960)„Sladak život”Oskar (najbolji kostimi)
Boccaccio ‘70 (1962) (segment Le tentazioni del Dottor Antonio)
8½ (1963) „Osam i po”Oskar (najbolji kostimi i najbolji strani film)
Giulietta degli Spiriti (1965) „Đulijeta i duhovi”
Histoires extraordinaires (1968) (segment Toby Dammit)
Fellini Satyricon (1969) (1969) „Satirikon”
I clowns (1970) „Klovnovi”
Fellini's Roma (1972) „Rim”
Amarcord (1973) „Amarkord”Oskar (najbolji strani film)
Casanova (1976)„Felinijev Kazanova”Oskar (najbolji kostimi)
Prova d'orchestra (1979)„Proba orkestra”
La citta delle donne (1980) „Grad žena”
E la nave va (1983) „A brod plovi”
Ginger and Fred (1986) „Džindžer i Fred”
Intervista (1987) „Intervju”
La voce della luna (1990) „Mesečev glas”

 

 

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *