Marko Aurelije – Biografija

Marko Aurelije (lat. Marcus Annius Catilius Severus; od 130. godine: M. Annius Verus; posle usinovljenja 138. godine: M. Aelius Verus Aurelius Caesar; kao car: Imp. Caesar M. Aurelius Antoninius Augustus) – (rođen 26. aprila 121. godine u Rimu, umro 17. marta 180. godine u Vindoboni – danas Beč) bio je od 161. godine do svoje smrti rimski car. Rođen je kao Mark Katilije Sever, a pošto ga je usvojio car Antonin Pije, Marko je dobio ime Marko Elije Aurelije Ver, a njegovo puno ime kao cara je glasilo: Marko Aurelije Antonin Avgust. Marko Aurelije bio je poslednji rimski car koji je to postao usvajanjem. On je morao posle dugostrajnog mirnog perioda u istoriji Rima da se ponovo prihvati ratova. Veliki neprijatelji su mu bili Parti na istočnoj granici, a na drugom kraju svijeta, Rim su napadali varvari, Markomani koji su ugrožavali dunavski limes. Marko Aurelije koji je vladao zajedno sa svojim bratom po usvojenju, Lucijem Verom umro je tokom jednog pohoda protiv Germana. Zbog svojih „Razgovora sa samim sobom“, Marko Aurelije je bio poznat kao car-filozof.

Izvori

Značajni izvori podatak o životu i vladavini Marka Aurelija često su puni nejednakosti i nepouzdani. Najvažnija grupa izvora, biografije sadržane u Historia Augusta su vjerovatno napisane u IV vijeku, ali su zapravo djelo jednog jedinog autora, iz kasnog četvrtog vijeka (oko 395).

Biografija
Porijeklo

Antonin Pije, rimski imperator u periodu od 138—161.

Markova porodica poticala je iz mjesta Ukubi, malog grada jugoistočno od Kordobe u rimskoj provinciji Baetici, današnja Španija. Porodica se istakla u kasnom I vijeku nove ere, Markov pradjed, Marko Anije Ver Prvi, bio je senator i bivši pretor; oko 73./74. n.e., njegov djed, Marko Anije Ver Drugi, učinjen je patricijem. Verov stariji sin – otac Marka Aurelija – Marko Anije Ver Treći, oženio je Domiciju Lucilu.

Lucila je bila kćer patricija, Kalvisija Tula i Domicije Lucile Starije koja je naslijedila veliko bogatstvo (podrobno opisanog u jednom od Plinijevih pisama) od njenog djeda po majci i njenog djeda po ocu putem usvajanja. Mlađa Lucija dobiće veći dio majčinog bogatstva, uključujući i veliku ciglanu u predgrađu Rima, profitabilan posao u to vrijeme s obzirom da je grad doživljavao procvat građevinske djelatnosti.

Lucila i Ver Treći imali su dvoje djece: sina Marka, rođenog 26. aprila 121., i kćer Aniju Kornificiju Faustinu, vjerovatno rođenu 122. ili 123. Ver je vjerovatno preminuo 124., kada je Marku bilo samo tri godine. Iako ga je jedva poznavao, Marko Aurelije je napisao u svojim meditacijama da je naučio skromnost i muževnost, po uzoru na sjećanja na svoga oca i njegovoj posthumnoj reputaciji. Markova majka, Lucija, nije se preudala.

Po tadašnjoj aristokratskoj praksi, Lucija vjerovatno nije provodila mnogo vremena sa sinom. Marko je bio predat na brigu njegovateljicama. Ipak, Marko odaje priznanje svojoj majci zbog toga što ga je podučila religioznosti i jednostavnoj ishrani i naučila kako da izbjegne „Navike bogatih”. U svojim pismima, Marko navodi česte i nježne reference o njoj, bio je zahvalan jer: „Iako joj je bilo suđeno da umre mlada, provela je svoju poslednju godinu sa mnom.”

Nakon smrti oca Marka je usvojio njegov djed, Marko Anije Ver Drugi. Još jedan čovjek, Lucije Katilije Sever, učestvovao je u njegovom odgajanju. Sever je opisan kao Markov pradjed po majci. Marko je odrastao u domu svojih roditelja, na rimskom brežuljku Celiju, dijelu Rima koji će nježno nazivati „Moj Celij”.

Uspon ka vlasti

Lucije Ver, car zajedno sa Markom Aurelijem od 161. do svoje smrti 169. Muzej Metropoliten, Njujork.

Kasne 136., imperator Hadrijan umalo je umro usled krvarenja. Oporavljajući se u svojoj vili u Tivoliju, odabrao je Lucija Ceonija Komoda (Lucija Elija Vera) za svog nasljednika, i usvojio ga kao sina. Izbor je izvršen invitis omnibus, protiv želja svih a objašnjenje je i dalje nejasno. Posle kratkog boravka na dunavskoj granici, Lucije se vratio u Rim da bi se obratio senatu, prvog dana 138. godine. U noći prije govora razbolio se i umro od krvarenja kasnije istog dana. 24. januara 138. Hadrijan je izabrao Aurelija Antonina za svog novog nasljednika.

Nakon nekoliko dana razmišljanja Antonin je prihvatio i usvojen je 25. februara. Kao dio Hadrijanovih uslova, Antonin je usvojio Marka i Lucija Vera, sina Elija. Na Hadrijanov zahtjev, Antoninova kćer Faustina vjerena je za Lucija. Zapanjen saznanjem da ga je Hadrijan usvojio, Marko se neodlučno preselio iz kuće svoje majke na celiju u Hadrijanov privatni dom.

Tokom 138. Hadrijan je zahtijevao od senata da Marko bude izuzet od zakona koji je zabranjivao izbor na funkciju kvestora prije dvadesetčetvrte godine života. Senat se složio i Marko je služio kao Konzul pod Antoninom, za 139. godinu.

Vladavina, 161—180.

Pijev usvojeni sin i naslednik, Marko Aurelije vladao je carstvom od 161. do 180. godine. Od 161. do 169., zvanično Marko i Lucije Ver zajednički su vladali carstvom (što je bio prvi put da Rim ima dva cara), međutim, od početka je bilo jasno da je Marko imao veću vlast iako su oba cara nominalno bila jednaka. Ubrzo po dolasku na presto, Aurelijeva jedanaestogodišnja ćerka, Anija Lucija, vjerena je za Lucija Vera. Oba cara bila su veoma popularna.

Od 161. do 166. Lucije Ver predvodio je rimske snage u ratu sa Parćanima. Povod sukoba ponovo je bila Jermenija, tada država pod rimskim protektoratom. Parćanski kralj, Vologez IV, ušao je u Jermeniju i otjerao kralja sa prestola, zamijenivši ga svojim kandidatom, koji je pripadao vladajućoj parćanskoj porodici Arsakida. Odlučeno je da Lucije preuzme komandu u ratu, budući jači i zdraviji od Aurelija i time pogodniji za vojničku aktivnost. Tokom većeg dijela rata, Lucije se nalazio u Antiohiji gdje je rečeno da je živio u velikom luksuzu.

Statua Marka Aurelija na konju, Pjaca del Kampidoljo, Rim.

Nakon što se tok rata preokrenuo u rimsku korist, a jermenska prestonica osvojena 163. godine, Lucije – iako zapravo nikada lično nije bio u borbi – uzeo je titulu Armeniacus (osvajač Jermenije). Na presto Jermenije doveden je rimski senator arsakidskog porijekla. Naposljetku se rat završio rimskom pobjedom, parćanska prestonica Ktesifon ponovo je osvojena.

Na povratku u Rim, Lucije je nagrađen trijumfom, prvom u kome su učestvovala dva cara. Međutim, vojnici su sa istoka donijeli kugu (Antoninska kuga), koja će u periodu između 165. i 180. proširiti skoro čitavim carstvom i izazvati smrt ogromnog broja ljudi među kojima je bio i sam Lucije Ver, koji je umro 169. Devet godina kasnije, bolest je ponovo izbila a prema Kasiju Dionu, dnevno je umiralo 2.000 ljudi dok je ukupan broj stradalih procijenjen na oko pet miliona.

Bista Faustine Mlađe, supruge Marka Aurelija, Luvr.

Nakon uspješnog okončanog rata sa Parćanima, nova prijetnja po carstvo došla je sa sjevera. U periodu od 166. do 180. Aurelije će voditi seriju kampanja protiv plemena Sarmatskih Jaziga i Germanskih Markomana i Kvada, sukobu poznatom kao Markomanski rat.

Borbe su se vodile čitavim tokom Dunava koji je formirao sjeveroistočnu granicu rimske imperije. Iako su naposljetku Rimljani odnijeli pobjedu, ovaj rat bio je uvod u kasnije invazije Germanskih plemena što će na kraju dovesti do pada zapadne polovine carstva. Markomanski ratovi pokazali su slabost sjevernih granica i zbog toga će nakon toga čak polovina rimskih legija (16 od 33) biti stacionirana na Dunavu i Rajni. Marko Aurelije je proveo veliki dio rata na Dunavu, rukovodeći vojnim operacijama. Tokom Markomanskih ratova, u periodu između 170. i 180. Aurelije je napisao svoje najpoznatije filozofsko djelo Samome Sebi (Meditations) koje je napisano na grčkom jeziku. Ovo djelo zacementiralo je Aurelijev položaj kao najvažnijeg filozofa poznostoičke škole ali i bilo uzrok njegove slave posle smrti. Ne samo što je Aurelijevo djelo jasni nosilac stoičke filozofije i duhovnosti, ono je takođe prožeto jakim osjećajem savjesti i dužnosti kojih se Marko i kao vladar i osoba uvek držao.

Nakon što je nakon dugotrajnih borbi, Aurelije potisnuo germanska plemena situacija na istoku se veoma zakomplikovala.

175. godine, Avidije Kasije, pobjednik nad Partima u ratu 161—166., se posle pogrešnih vijesti o Aurelijevoj smrti, proglasio za imperatora. Izvori navode da ga je na ovaj postupak ohrabrila supruga Marka Aurelija, Faustina koja je bila zabrinuta zbog lošeg zdravlja svog muža, vjerujući da se Marko nalazi blizu smrti zbog čega je osjećala potrebu da Kasije djeluje kao njen zaštitnik, budući da je njen i Aurelijev sin, Komod, sa trinaest godina, još bio premlad za dolazak na vlast.

Imperator se oporavio, no, u međuvremenu egipatske legije priznale su Kasija za cara. Aurelije je isprva pokušao da sakrije vijesti o pobuni, ali kada u tome nije uspio, u obraćanju vojnicima (Aurelije je u to vrijeme predvodio legije i pohod protiv plemena na sjeveru). I govoru koji istoričar Kasije Dion pripisuje Marku, imperator žali nad izdajom „Dragog prijatelja“ istovremeno izrazivši nadu da Kasije neće biti ubijen niti izvršiti samoubistvo, da bi mu mogao ukazati milost. Senat je u međuvremenu proglasio Kasija za javnog neprijatelja.

Kasije se na početku pobune nalazio u dobrom položaju, budući da je uspješno okončao kampanju protiv Parta usled čega je imao dobru bazu podrške. Raspolagao je sa sedam legija, tri iz Sirije, dvije iz Palestine, jednom iz Arabije i jednom iz Egipta. Ipak, Kasije nije uspio da obezbijedi širu podršku za svoje ambicije, guverner Kapadokije Martije Ver, ostao je lojalan Marku Aureliju stoga je bilo jasno da je u boljoj poziciji. Kasija je naposljetku ubio centurion, njegova glava poslata je imperatoru koji je odbio da je vidi i naredio je da je sahrane. Marko Aurelije se ponovo se razbolio 180. godine i umro 17. marta u Vindoboni (današnji Beč). Odmah je deifikovan a njegov pepeo vraćen u Rim i položen u Hadrijanovom Mauzoleju.

Na kraju istorije Markove vladavine, istoričar Kasije Dion, napisao je pohvalni govor o pokojnom imperatoru, opisujući tranziciju prema Komodovoj vladavini, čiji je sam bio svjedok:

“…(Marka) nije pratila dobra sreća koju je zaslužio, jer nije bio fizički jak i bio je suočen sa nevoljama koje nisu prestajale tokom njegove čitave vladavine. Ali, što se mene tiče, još više mu se divim upravo zbog toga, jer, našavši se usred neobičnih i vanrednih okolnosti, uspio je da sam preživi i još očuva i carstvo. Samo jedna stvar spriječila ga je da bude potpuno srećan, naime, pošto je i nakon njegovanja i obrazovanja sina na najbolji mogući način, bio mnogo razočaran u njega. Ova stvar mora biti naša sledeća tema; jer naša istorija sada se od kraljevstva zlata, pretvara u kraljevstvo rđe i čelika…”

Usled ovakvog komentara, neki istoričari, predvođeni Edvardom Gibonom, uzimaju početak Komodove vladavine kao početnu tačku propadanja Rimskog carstva.

Smrt i slava posle smrti

U čast Marka Aurelija, Senat je podigao počasni stub. On se i danas nalazi u Rimu.

Najpoznatija predstava Marka Aurelija je bronzana statua cara na konju u Rimu. Ona se od renesanse nalazi na trgu Kampidoljo, čiji je nacrt napravio Mikelanđelo. Zbog oštećenja od atmosferilija, danas se statua nalazi unutar muzeja na istom trgu. Statua je preživjela Srednji vijek zahvaljujući tome što je u tom periodu portretisani car identifikovan sa prvim hrišćanskim rimskim carem Konstantinom Velikim.

Porodica

Sa svojom ženom Faustinom, Marko je imao više djece, među kojima i Komoda, koji je postao car nakon očeve smrti.

Car filozof

Marko Aurelije se tokom čitavog života bavio filozofijom. I kao car pohađao je filozofska predavanja. Car Marko Aurelije jedan je od glavnih predstavnika poznostoičkog učenja. Pesimističke crte njegove stoičke filozofije javljaju se u razdoblju opadanja moći rimske imperije, pa se u njegovim kontemplacijama o pokvarenosti i taštini svijeta i o prolaznosti i kratkom trajanju ljudskog života pokazuju elementi fatalizma karakteristični za to istorijsko razdoblje, a u izvjesnom smislu i za stoičku rimsku filozofiju u cjelini.

“Vrijeme je ljudskog života trenutak; suština tog života je vječiti tok; osjet je nejasan; struktura čitavog tijela trošna; duša – nepostojana; sudbina – zagonetna; slava – nepouzdana. Jednom riječju, sve što se odnosi na tijelo slično je rijeci; sve što se odnosi na dušu – snu i dimu.”

Sve se zbiva ne samo u skladu s određenim poretkom već i u skladu s optimalnom pravednošću. Njegovo jedino djelo “Samom sebi”, filozofski je dnevnik u kojem se jasno ističu pomirljive tendencije njegove filozofije, kao i težnja k etičkom usavršavanju. Čak je i zlo u svijetu, po Marku Aureliju, dio svjetskog božanskog plana, i u ovom savršenom i harmoničnom svijetu ono je samo prirodna pojava koja ulazi u svjetski poredak stvari. Onaj, međutim, koji narušava taj poredak čini nepravdu, jer iz razumnosti svega postojećeg proizlazi potreba o pokoravanju postojećim zakonima. Život je prolazni trenutak:

“Zato provedi taj trenutak vremena u skladu s prirodom, a zatim se rastani sa životom isto onako lako kao što pada zrela maslina: slaveći prirodu koja ju je rodila i puna zahvalnosti prema drveću koje ju je odgojilo.”

Kao što je Bertrand Russell primijetio, čitajući Marka Aurelija jasno osjećamo dah jednoga umornog i zasićenog doba, doba kojega su najbolji protagonisti tražili utjehu u etici pasivizma i fatalizma. Stavimo li careve “Meditacije” pokraj Descartesovih, odmah je uočljiva razlika između jedne ere koja ide kraju i druge, pune nade i vjere u budućnost.

 

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *